Հայկական կլոր գաթա. Արևի և օրհնության խորհրդանիշը
Հայկական խոհանոցը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց գաթայի։ Այն պարզապես քաղցրավենիք չէ, այլ հայկական օջախի, տոնի և ջերմության գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը։ Թեև գաթան ունի բազմաթիվ տարատեսակներ՝ շերտավոր, կտրատած, եռանկյունի, սակայն կլոր գաթան առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում թե՛ իր համային հատկանիշներով, թե՛ ծիսական նշանակությամբ։
Ձևի խորհուրդը՝ արև և հավերժություն
Կլոր գաթան պատահական չէ, որ ունի այդ տեսքը։ Հնագույն ժամանակներում, դեռևս նախաքրիստոնեական շրջանում, կլոր ձևը խորհրդանշել է Արևը։ Թխելով կլոր գաթա՝ մարդիկ կարծես տուն էին բերում արևի ջերմությունն ու լույսը։
Բացի այդ, շրջանը խորհրդանշում է հավերժությունը, ընտանիքի ամրությունը և կյանքի անիվի շարունակականությունը։ Այդ է պատճառը, որ հարսանիքներին և մեծ տոնակատարություններին սեղանի զարդը հենց մեծ, կլոր, նախշազարդ գաթան է։
Խորիզ. Գաթայի «հոգին»
Ինչն է գաթան դարձնում այդքան յուրահատուկ։ Իհարկե, խորիզը։ Թվում է, թե բաղադրիչները շատ պարզ են՝ կարագ (կամ յուղ), ալյուր և շաքարավազ, սակայն դրանց ճիշտ համադրությունը ստեղծում է անկրկնելի համ։
Իսկական կլոր գաթայի խմորը պետք է լինի փափուկ, բայց միևնույն ժամանակ պահի իր ձևը, իսկ միջուկը՝ առատ ու հյութեղ։ Շատ հաճախ խորիզի մեջ ավելացնում են նաև վանիլին կամ ընկույզ, ինչը լրացուցիչ նրբերանգ է հաղորդում թխվածքին։
Հաջողության «միջինքը»
Կլոր գաթայի հետ է կապված հայկական ամենասիրված ավանդույթներից մեկը՝ Միջինքը։ Մեծ Պահքի կեսին տանտիկինները թխում են հատուկ կլոր գաթա (հաճախ՝ անթթխմոր), որի մեջ թաքցնում են մետաղադրամ («կոպեկ» կամ ուլունք)։
Գաթան բաժանվում է ընտանիքի բոլոր անդամների թվով։ Ըստ հավատալիքի՝ ում բաժնի միջից դուրս գա մետաղադրամը, այդ տարին նրա համար կլինի առանձնահատուկ հաջողակ և բարեբեր։ Այս ավանդույթը մինչ օրս պահպանվում է բազմաթիվ հայկական ընտանիքներում՝ վերածելով գաթայի կտրելու արարողությունը իսկական տոնի։
Զարդանախշերը որպես գիր
Եթե ուշադիր նայեք ավանդական կլոր գաթայի մակերեսին, կտեսնեք տարբեր նախշեր։ Դրանք սովորական զարդարանքներ չեն։ Հին ժամանակներում պատառաքաղով կամ հատուկ գործիքով արված այդ նախշերը (կենաց ծառ, ցորենի հասկեր, արևի ճառագայթներ) ունեցել են պաշտպանիչ նշանակություն։ Տանտիկինները դրանց միջոցով օրհնություն և բարեկեցություն էին խնդրում իրենց օջախի համար։