Գնդեվանք. Վայոց Ձորի «մատանու ակնը» և Արփայի կիրճի լուռ պահապանը
Հայաստանի ամենագեղատեսիլ մարզերից մեկում՝ Վայոց Ձորում, Արփա գետի խորհրդավոր կիրճի ձախ ափին է գտնվում միջնադարյան հայկական ճարտարապետության գոհարներից մեկը՝ Գնդեվանքը: 10-րդ դարում հիմնադրված այս վանական համալիրը ոչ միայն հոգևոր կենտրոն է, այլև հայկական մշակույթի և պատմության փառահեղ վկան։
Պատմական ակնարկ. Սյունյաց իշխանուհու ուխտը
Գնդեվանքը կառուցվել է 931-936 թվականներին Սյունյաց Սոփի (Սոփիա) իշխանուհու նախաձեռնությամբ։ Վանքի պատին պահպանվել է իշխանուհու հայտնի արձանագրությունը, որը լավագույնս նկարագրում է տաճարի վեհությունը. «Վայոց Ձորն անգին մատանի էր, ես սա որպես ակն դրեցի նրա վրա»։
Վանքն իր անունը ստացել է Սյունյաց իշխանի զինակից Գնդունի անունից, ով հանդիսացել է տեղանքի առաջին ճգնավորներից մեկը։
Ճարտարապետական առանձնահատկությունները
Գնդեվանքի համալիրը բաղկացած է Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցուց, գավթից, բազմաթիվ բնակելի և տնտեսական շինություններից, որոնք շրջապատված են հզոր պարիսպներով։
- Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի.Կենտրոնագմբեթ կառույց է, որն աչքի է ընկնում իր զուսպ, բայց տպավորիչ հարթաքանդակներով։ Տաճարի ներսում ժամանակին եղել են հարուստ որմնանկարներ, որոնցից որոշ հետքեր պահպանվել են մինչ օրս։
- Պարիսպներ և աշտարակներ.Վանքը պաշտպանված է շրջանաձև աշտարակներով հագեցած բարձր պարիսպներով, ինչը նրան տալիս է միջնադարյան բերդի տեսք։
- Խաչքարեր.Վանքի տարածքում պահպանվել են 10-16-րդ դարերի բազմաթիվ նրբագեղ խաչքարեր, որոնք հայկական քարագործության արվեստի բացառիկ նմուշներ են։
Ինչո՞ւ այցելել Գնդեվանք
Գնդեվանքը եզակի է նրանով, որ այն գտնվում է բնության և ճարտարապետության կատարյալ ներդաշնակության մեջ։ Դեպի վանք տանող ճանապարհն անցնում է Արփայի կիրճի երկայնքով, որտեղ բացվում են հիասքանչ տեսարաններ դեպի բնական ժայռային կազմավորումները, այդ թվում՝ հայտնի «Բազալտե երեհաները»։
Սա մի վայր է, որտեղ կարելի է կտրվել առօրյա աղմուկից, զգալ միջնադարյան Հայաստանի շունչը և հիանալ Սյունյաց աշխարհի անդորրով։ Գնդեվանքը սպասում է յուրաքանչյուր ուխտավորի և զբոսաշրջիկի, ով պատրաստ է բացահայտել Վայոց Ձորի թաքնված գանձերը։