Գրիգոր Նարեկացի. Հայ հանճարը, տիեզերական վարդապետն ու հոգու բժիշկը
Գրիգոր Նարեկացին հայ միջնադարյան գրականության, աստվածաբանության և փիլիսոփայության ամենապայծառ դեմքն է։ Նա այն բացառիկ հեղինակներից է, ում ստեղծագործությունը դուրս է եկել ազգային սահմաններից և դարձել համաշխարհային մշակույթի անբաժանելի մասը։ 2015 թվականին Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը նրան հռչակեց «Տիեզերական եկեղեցու վարդապետ»՝ դասելով քրիստոնեական աշխարհի մեծագույն սուրբ մտածողների շարքին։
Կենսագրական ակնարկ. Նարեկա վանքի լուսավորը
Գրիգոր Նարեկացին ծնվել է մոտավորապես 951 թվականին՝ Վասպուրական աշխարհի Ռշտունիք գավառում։ Նա մեծացել է հոգևորականի ընտանիքում. հայրը՝ Խոսրով Անձևացին, ժամանակի նշանավոր աստվածաբան և եկեղեցական գործիչ էր։
Մոր մահից հետո Գրիգորը և նրա եղբայրները կրթություն են ստացել Նարեկա վանքում՝ իրենց մորեղբոր՝ Անանիա Նարեկացու մոտ, ով ժամանակի ամենազարգացած մարդկանցից էր։ Գրիգորն իր ողջ կյանքն անցկացրել է Նարեկա վանքում (որտեղից էլ ստացել է «Նարեկացի» անունը)՝ զբաղվելով ընթերցանությամբ, աղոթքներով և ստեղծագործելով։
«Մատյան ողբերգության». Մարդու և Աստծո երկխոսությունը
Նարեկացու գլուխգործոցը «Մատյան ողբերգության» պոեմն է, որը ժողովրդի մեջ պարզապես կոչվում է «Նարեկ»։ Սա հոգու խոստովանություն է, ինքնաքննադատության և աստվածային լույսի որոնման մի անվերջ ճանապարհ։
- Կառուցվածքը. Պոեմը բաղկացած է 95 գլուխներից («բաներից»), որոնք սկսվում են «Ի խորոց սրտի խոսք Աստուծո հետ» տողով։
- Գաղափարը. Նարեկացին խոսում է մարդկային մեղավորության, տկարության մասին, բայց երբեք չի հուսահատվում։ Նա հավատում է Աստծո անսահման ողորմությանը և մարդու վերածննդի հնարավորությանը։
- Լեզուն. Նարեկացու լեզուն հարուստ է, պատկերավոր և երաժշտական։ Նա ստեղծել է նոր բառեր և դարձվածքներ, որոնք հարստացրել են հայերենը։
Նարեկացին որպես բժիշկ և հրաշագործ
Հայ ժողովրդի գիտակցության մեջ «Նարեկը» միայն գիրք չէ։ Դարեր շարունակ այն համարվել է բուժիչ մատյան։ Հավատացել են, որ գրքի ընթերցումը կարող է բուժել հոգեկան և մարմնական հիվանդությունները։ Մինչ օրս էլ շատ ընտանիքներում «Նարեկը» պահվում է բարձի տակ՝ որպես պահապան և օրհնություն։
Տաղերը և երաժշտությունը
Բացի «Մատյանից», Նարեկացին գրել է նաև բազմաթիվ տաղեր և գանձեր։ Նրա տաղերը (օրինակ՝ «Տաղ հարության», «Աչքն ծով ի ծով») հայ գրականության մեջ բերեցին բնության և գեղեցկության նոր ընկալում։ Նա նաև մեծ երաժշտագետ էր, ով զարգացրեց հայկական խազագրությունը և հոգևոր երգարվեստը։
Ինչո՞ւ է Նարեկացին արդիական այսօր
Չնայած Նարեկացին ապրել է ավելի քան 1000 տարի առաջ, նրա գաղափարները մնում են արդիական։ Նա բարձրացնում էր հարցեր, որոնք հուզում են յուրաքանչյուր մարդու.
- Ինչպե՞ս հաղթահարել ներքին տագնապները։
- Ինչպե՞ս գտնել կապը տիեզերական բարձրագույն ուժի հետ։
- Ինչպե՞ս կատարելագործվել որպես անհատ։
Գրիգոր Նարեկացին հայ ոգու հսկան է։ Նրա ստեղծագործությունը կամուրջ է երկրայինի և երկնայինի, մարդու և Աստծո միջև։ Ուսումնասիրելով Նարեկացի՝ մենք ոչ միայն ճանաչում ենք մեր պատմությունն ու մշակույթը, այլև բացահայտում ենք մեր սեփական հոգու խորքերը։