Եղիշե Չարենց. Հայոց ոգու հանճարեղ ու անհանգիստ լույսը
Հայ գրականության պատմության մեջ կան անուններ, որոնք նման են պայթյունի՝ հզոր, անսպասելի և ամեն ինչ փոխող։ Այդպիսին էր Եղիշե Չարենցը՝ բանաստեղծ, որն իր կյանքով ու ստեղծագործությամբ դարձավ հայ ժողովրդի բարդ, ցավոտ ու հերոսական ճակատագրի խտացումը։ Նա մեր գրականության մեջ բերեց նոր շունչ, նոր ռիթմ և նոր փիլիսոփայություն։
Կարսից մինչև անմահություն
Եղիշե Սողոմոնյանը ծնվել է 1897 թվականին Կարսում։ Հենց այս քաղաքը, իր «հին ու խոնավ» տներով ու բերդով, դարձավ նրա առաջին ներշնչանքի աղբյուրը։ Իսկ թե ինչու՞ ընտրեց «Չարենց» գրական անունը, կան տարբեր վարկածներ. ոմանք ասում են՝ իր չար երեխա լինելու պատճառով, իսկ ինքը՝ բանաստեղծը, պատմում էր, որ Ալեքսանդրապոլում մի կառքի վրա տեսել էր «Չարենց» ազգանունը և ընտրել այն։
Չարենցը՝ հայրենիքի երգիչ
Եթե Կոմիտասը հայ երգի հոգին է, ապա Չարենցը հայոց լեզվի ու պայքարի ոգին է։ Նրա «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունը համարվում է հայության ոչ պաշտոնական օրհներգը։ Այդտեղ նա խտացրել է մեր ողջ պատմությունը՝ «արնանման ծաղիկներից» մինչև «արյունաքամ ու որբ» հայրենիքի հանդեպ ունեցած սուրբ սերը։
Չարենցը տեսավ Առաջին աշխարհամարտի սարսափները, մասնակցեց կամավորական շարժմանը և իր «Դանթեական առասպելում» ցույց տվեց պատերազմի ողջ մերկությունն ու ողբերգությունը։
Բազմաշերտ հանճարը
Չարենցի ստեղծագործական ուղին անընդհատ որոնումների մեջ էր։
- Նա սկսեց որպես նուրբ քնարերգու («Տաղարան» շարքը), որտեղ երգում էր սիրո ու կարոտի մասին։
- Դարձավ հեղափոխության շեփորահարը՝ հավատալով նոր աշխարհի ու արդարության գալստյանը։
- Վերադարձավ իր ազգային արմատներին՝ ստեղծելով «Գիրք ճանապարհին» ժողովածուն, որը հայ մտքի ու պատմության փիլիսոփայական հանրագումարն է։
Ողբերգական վախճանը
Չարենցի ճակատագիրը նույնքան դրամատիկ էր, որքան իր պոեզիան։ 1930-ականների ստալինյան բռնաճնշումները չխնայեցին նաև նրան։ 1937 թվականին բանաստեղծը ձերբակալվեց և նույն տարվա նոյեմբերին իր մահկանացուն կնքեց Երևանի բանտային հիվանդանոցում։
Ցավոք, մինչ օրս հայտնի չէ նրա գերեզմանի ստույգ վայրը։ Սակայն Չարենցն ինքն էր ասել. «Իմ մահը մի՛ սգա, այլ գիտցի՛ր, որ ես ապրում եմ քո մեջ»։
Չարենցյան պատգամը
Այսօր Չարենցը մեզ համար ոչ միայն դասագրքային անուն է, այլ կենդանի ներկայություն։ Նա մեզ սովորեցրեց լինել անկեղծ, լինել խիզախ և, ամենակարևորը, սիրել Հայաստանը այնպես, որ «ուրիշ ոչ մի հեռու չլինի լուսե»։
Չարենցը մեր գրականության «խենթն» է, որն իր այրվող սրտով լուսավորեց հայոց գրական դաշտը և մնաց որպես անմահության խորհրդանիշ։