Երևանի «Թռչող ափսեն»․ ինչպես ստեղծվեց «Զվարթնոց»-ի հին տերմինալը
Երևանի «Զվարթնոց» օդանավակայանի հին տերմինալի շենքը վաղուց դադարել է լինել տրանսպորտային հանգույց, սակայն հանրային գիտակցության մեջ այն գոյություն ունի միանգամից մի քանի կերպարներով՝ «թռչող ափսե», «տիեզերական նավ» և միևնույն ժամանակ խորհրդային մոդերնիզմի ամենապայծառ խորհրդանիշներից մեկը։ Նույնիսկ այսօր, փակ կարգավիճակ ունենալով, այն շարունակում է մնալ ճարտարապետական գերիշխող տարր, որը գերում է թե՛ հետազոտողներին, թե՛ պատահական դիտորդներին։
Օբյեկտի պատմությունը սկսվում է 1950-ականների վերջերից, երբ Երևանում կառուցվեց օդանավակայանի առաջին տերմինալը։ Այն շահագործման է հանձնվել 1961 թվականին, սակայն արդեն մեկ տասնամյակ անց պարզ դարձավ, որ ենթակառուցվածքը չի համապատասխանում աճող պահանջներին։ 1971 թվականին որոշում կայացվեց կառուցել նոր օդանավակայանային համալիր, որը պետք է փոխարիներ հնացած շենքը։
1970 թվականին հայտարարվեց նոր տերմինալի նախագծի ճարտարապետական մրցույթ։ Հաղթող ճանաչվեց Բաղդասարյանը՝ մի խումբ ճարտարապետների հետ՝ Արթուր Թարխանյան, Սպարտակ Խաչիկյան, Լևոն Չերկեզյան և Ժորա Շեխլյան։ Հենց նրանց հայեցակարգը դարձավ ապագա եզակի շինության հիմքը, որը հետագայում կմտնի ճարտարապետության պատմության մեջ։
Հետաքրքրական է, որ նախագծման փուլում ակտիվորեն քննարկվում էին արտասահմանյան լուծումները։ 1970-ականների սկզբին ԽՍՀՄ քաղավիացիայի ներկայացուցիչները ուսումնասիրում էին Գերմանիայի ժամանակակից օդանավակայանները։ Այդ ուղևորությունները լուրջ ազդեցություն ունեցան ժամանակակից օդանավակայանի պատկերացումների վրա, համաձայն որոնց օդանավակայանը պետք է լինի ոչ թե պարզապես «տուփ», այլ բարդ տեխնոլոգիական օրգանիզմ, որն ապահովում է ուղևորների և ինքնաթիռների արդյունավետ տեղաշարժ։
Նախագծի սկզբնական գաղափարները ներառում էին բարդ ճառագայթային կառուցվածք՝ մի քանի «ճառագայթներով» և տերմինալներով։ Սակայն քննարկումների ընթացքում հայեցակարգը պարզեցվեց և վերամշակվեց։ Ճարտարապետների առաջարկությամբ բարդ սխեման վերածվեց ավելի ամբողական ձևի, ինչն էլ ի վերջո հանգեցրեց շենքի ճանաչելի օղակաձև ուրվագծի առաջացմանը։
Նոր տերմինալի շինարարությունը տևեց գրեթե մեկ տասնամյակ՝ 1971-ից մինչև 1980 թվականը։ Պաշտոնական բացումը տեղի ունեցավ 1982 թվականի փետրվարի 10-ին։ Այդ ժամանակ շենքն արդեն ընկալվում էր որպես ենթակառուցվածքային օբյեկտից ավելին՝ այն դարձել էր իրական ճարտարապետական հայտարարություն։
Իր մասշտաբներով շինությունը համեմատելի է գրեթե երկու ֆուտբոլային դաշտերի մակերեսի հետ։ Համալիրի կենտրոնում գտնվում է բարձր ցիլինդրիկ ծավալ, որտեղ շահագործման տարիներին գործում էին դիսպետչերական ծառայությունը և ռեստորանը։ Այնտեղից բացվում էր Երևանի բարձունքների և Արարատ լեռան տեսարանը։
Տերմինալի ճարտարապետությունը դարձավ ուշխորհրդային մոդերնիզմի վառ օրինակ, որտեղ ֆունկցիոնալությունը համադրվում էր ձևերի արտահայտչական պլաստիկայի հետ։ Հենց այս համադրությունն էլ ծնեց շենքի բազմաթիվ համեմատությունները տիեզերական օբյեկտների հետ՝ այնքան անսովոր էր նրա ուրվագիծը իր ժամանակի համար։
Այսօր «Զվարթնոց»-ի հին տերմինալը չի գործում։ Տարածքը պարսպապատված է և գտնվում է պահպանության տակ, իսկ ներս մուտքը սահմանափակված է։ Այդուհանդերձ, ինքը օբյեկտը մնում է ճանաչելի և տեսողականորեն ներկա է քաղաքային լանդշաֆտում՝ նույնիսկ շահագործումից դուրս բերված լինելով։