Լյութեր Սիմջյան. Հայ գյուտարարը, ով ստեղծեց բանկոմատը, բայց աշխարհը դեռ պատրաստ չէր դրան
Մենք սա ընդունում ենք որպես սովորական երևույթ. մոտենում ենք «երկաթե արկղին», ներմուծում քարտը և ստանում կանխիկ գումար։ Բայց քչերը գիտեն, որ աշխարհում առաջին բանկոմատի նախատիպը ստեղծվել է դեռևս 1939 թվականին հայազգի գյուտարար Լյութեր Սիմջյանի կողմից։ Այն ժամանակ բանկիրները նրա գյուտը համարեցին «անպետք», իսկ այսօր առանց դրա համաշխարհային տնտեսությունը կփլուզվեր։
Գաղթականից՝ մեծ գյուտարար
Լյութեր (Կարապետ) Սիմջյանը ծնվել է 1905 թվականին Այնթապում (Օսմանյան կայսրություն)։ Նրա ճակատագիրը բնորոշ էր այդ ողբերգական ժամանակաշրջանին. փրկվելով Հայոց ցեղասպանությունից՝ նա դեռահաս տարիքում հայտնվեց Բեյրութում, ապա տեղափոխվեց ԱՄՆ։
Չունենալով մեծ գումարներ և կապեր, բայց ունենալով պրպտող միտք՝ նա աշխատանքի անցավ Յեյլի համալսարանի ֆոտոլաբորատորիայում։ Հենց այդտեղ էլ սկսվեց նրա փառքի ճանապարհը։ Սիմջյանը պարզապես երազող չէր, նա արդյունավետ ստեղծագործող էր. նրա անունով գրանցված է 200-ից ավելի արտոնագիր (նրանից շատ ունի միայն Թոմաս Էդիսոնը)։
Bankmatic. Գյուտ, որը ոչ ոք չհասկացավ
1939 թվականին Սիմջյանը աշխարհին ներկայացրեց Bankmatic-ը՝ կանխիկ դրամ տրամադրող և չեկեր ընդունող ավտոմատ սարքը։ Սա ժամանակակից բանկոմատի (ATM) նախապապն էր։
Նրան հաջողվեց համոզել City Bank of New York-ին (այժմ՝ Citibank) գործարկել փորձնական ծրագիր։ Բանկոմատները կանգնեցին կես տարի, բայց… ծրագիրը ձախողվեց։
Ինչո՞ւ։ Մարդիկ պարզապես վախենում էին վստահել փողը անշունչ մեքենային։ Նրանց պետք էր տեսնել կենդանի գանձապահի։
Ինքը՝ Սիմջյանը, հեգնանքով հիշում էր.
«Կարծես թե, միակ մարդիկ, ովքեր օգտվում էին այդ մեքենաներից, մարմնավաճառներն ու խաղամոլներն էին, ովքեր ամաչում էին անձամբ մոտենալ գանձապահներին»։
Բանկը ապամոնտաժեց սարքերը՝ հայտարարելով, որ դրանց կարիքը չկա։ Սիմջյանի գյուտը ժամանակից առաջ էր ընկել ուղիղ 30 տարով. բանկոմատները զանգվածային դարձան միայն 60-ականների վերջին։
Ոչ միայն բանկոմատ. Էլ ի՞նչ է նա հորինել
Սիմջյանը բազմակողմանի հանճար էր։ Ահա նրա հեղափոխական գաղափարներից մի քանիսը.
- Ավտոֆոկուս և սելֆի-խցիկ. Դեռ երիտասարդ տարիքում նա հորինեց մի խցիկ, որը թույլ էր տալիս մարդուն տեսնել իր արտացոլանքը (ինչպես հայելու մեջ) նախքան նկարվելը։ Սա ժամանակակից սելֆիի և ավտոֆոկուսի նախատիպն էր։ Այս տեխնոլոգիան նրան բերեց առաջին միլիոնը։
- Ավիասիմուլյատոր. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա ստեղծեց մարզասարք օդաչուների համար (Range Estimator Trainer)։ Դրա օգնությամբ ամերիկացի օդաչուները սովորում էին որոշել հեռավորությունը մինչև թշնամու ինքնաթիռները և նշան բռնել։
- Հեռուստահուշարար (Teleprompter). Նա մշակեց սարք, որը թույլ էր տալիս տեքստը պրոյեկտել հաղորդավարների համար, ինչը հեղափոխություն արեց հեռուստատեսությունում։
- Գունավոր ռենտգեն. Բժշկության մեջ նա հայտնի է գունավոր ռենտգենյան պատկերներ ստանալու մեթոդների մշակմամբ, ինչը զգալիորեն հեշտացրեց ախտորոշումը։
Ժառանգություն
Լյութեր Սիմջյանը ապրեց երկար կյանք և մահացավ 1997 թվականին՝ 92 տարեկան հասակում։ Մինչև վերջին օրերը նա շարունակում էր աշխատել Ֆլորիդայի իր լաբորատորիայում։
Նա «self-made man»-ի (ինքնաստեղծ մարդու) դասական օրինակ էր՝ մարդ, ով կորցրեց հայրենիքը, բայց գտավ իրեն գիտության մեջ։ Եվ ամեն անգամ, երբ մուտքագրում եք PIN-կոդը գումար հանելու համար, հիշեք՝ այդ գաղափարն առաջինը կյանքի է կոչել այնթապցի տղան՝ Լյութեր Սիմջյանը։