Խազեր․ հայկական երաժշտության կորսված լեզուն

Հայկական երաժշտության մասին խոսելիս գրեթե միշտ հիշվում է Կոմիտասը՝ մարդը, որը կարողացավ վերակենդանացնել հայկական ժողովրդական երգը և նոր կյանք տալ ազգային երաժշտությանը։ Բայց քչերը գիտեն, որ Կոմիտասը զբաղվում էր նաև մեկ այլ, շատ ավելի առեղծվածային գործով՝ փորձում էր վերծանել հայկական միջնադարյան երաժշտության գաղտնի գրությունը՝ խազերը։

Այս նշանները կարելի է անվանել հայկական երաժշտության «կորսված լեզու», քանի որ դարեր շարունակ դրանցով են գրի առնվել հոգևոր երգեր, շարականներ և նույնիսկ որոշ աշխարհիկ ստեղծագործություններ։ Սակայն ժամանակի ընթացքում այդ համակարգը գրեթե ամբողջությամբ մոռացվել է։

Ինչպես էին «գրում» երաժշտությունը միջնադարում

Խազերը հայկական միջնադարյան երաժշտական նշաններ են, որոնք ստեղծվել են մոտավորապես VII–IX դարերում։ Համարվում է, որ դրանց ձևավորման գործում մեծ դեր է ունեցել բանաստեղծ և գիտնական Ստեփանոս Սյունեցին։

Այս նշաններով գրվում էին հիմնականում եկեղեցական երգերը՝ շարականները։ Սակայն խազերը սովորական նոտաների նման չէին։ Դրանք հաճախ գրվում էին բառերի վերևում և ցույց էին տալիս ոչ միայն ձայնի բարձրությունը, այլ նաև երգեցողության բնույթը՝ բարձրանալ, իջնել, ձգվել կամ շեշտվել։

Երբեմն մեկ վանկի վրա կարող էր լինել մեկ խազ, իսկ երբեմն՝ մի ամբողջ շարք նշաններ։ Այդ պատճառով խազերով գրված ձեռագրերը հիշեցնում են խորհրդավոր կոդերով լցված էջեր։

Խազերը պարզապես նոտաներ չեն

Շատերը խազերը համեմատում են նոտաների հետ, բայց իրականում դրանք բոլորովին այլ համակարգ են։

Խազերով գրված երաժշտությունը կառուցված էր այլ լադային համակարգի վրա։ Այդ լադերը ստեղծում էին յուրահատուկ հնչողություն, որը շատ երաժշտագետներ նկարագրում են որպես հայկական պոլիֆոնիայի առանձնահատուկ ձև։ Այսինքն՝ նույն մեղեդին, եթե գրվեր սովորական եվրոպական նոտաներով, կարող էր ամբողջությամբ կորցնել իր բնորոշ հնչողությունը։

Այդ պատճառով խազերով գրի առնված երաժշտությունը լիովին վերականգնելը մինչ օրս բարդ խնդիր է։

Կոմիտասը՝ խազերի գաղտնիքի հետքերով

XX դարի սկզբին եվրոպացի և հայ գիտնականները սկսեցին ուսումնասիրել հին հայկական ձեռագրերը։ Այդ աշխատանքում ամենամեծ ներդրումն ունեցավ Կոմիտասը։

Նա երկար տարիներ ուսումնասիրեց հարյուրավոր ձեռագրեր և կարողացավ հասկանալ խազերի մեծ մասի նշանակությունը։ Շատ հետազոտողներ կարծում են, որ նա շատ մոտ էր ամբողջ համակարգի բացահայտմանը։

Սակայն պատմությունը դաժան եղավ։ Կոմիտասի հավաքած նյութերի մի մասը կորավ կամ այրվեց, և նրա մեծ աշխատանքը չհասավ ավարտին։

Ինքը՝ Կոմիտասը, ասում էր, որ խազերի լիարժեք վերծանման համար պետք է ոչ միայն երաժիշտ լինել, այլ նաև իմանալ արաբերեն, թուրքերեն, պարսկերեն, ինչպես նաև մաթեմատիկա և այլ գիտություններ։

Խազերի մասին գիտելիքը փոխանցվել է նաև կոմպոզիտորներին

Կարծիք կա, որ հայկական հին լադերի և երաժշտական մտածողության մասին որոշ տեղեկություններ հասել են նաև խորհրդային շրջանի մեծ կոմպոզիտորներին։

Այդ գիտելիքի մի մասը վերագրվում է Արամ Խաչատրյանին, իսկ հետագայում փոխանցվել է նաև Առնո Բաբաջանյանին։ Թեև այդ թեման ամբողջությամբ ուսումնասիրված չէ, երաժշտագետները նշում են, որ հայկական ավանդական լադերը զգացվում են այդ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններում։

Սակայն խորհրդային մշակութային քաղաքականությունը միշտ չէ, որ նպաստում էր նման ուսումնասիրություններին։ 1948 թվականին Խորհրդային Միությունում սկսված հայտնի արշավի ընթացքում մի շարք կոմպոզիտորներ, այդ թվում Խաչատրյանը, մեղադրվեցին所谓 «երաժշտական ֆորմալիզմի» մեջ։

Խազերը կարելի է տեսնել նաև քարերի վրա

Խազերը պահպանվել են ոչ միայն ձեռագրերում։ Երբեմն դրանք հանդիպում են նաև պատմական շինությունների վրա։

Օրինակ՝ Լեռնային Ղարաբաղում՝ Հադրութ–Մարտունի ճանապարհի մոտ գտնվող հին իջևանատներից մեկի կամարի վրա կա հետաքրքիր մակագրություն։ Այն գրված է խազերով և պատմում է, որ մի մարդ՝ Ջելի Վարդսը, այստեղ է եղել 1681 թվականի ամռանը։

Այսպիսի գրությունները ցույց են տալիս, որ խազերը միջնադարում օգտագործվում էին ոչ միայն երաժշտության համար, այլ նաև որպես յուրօրինակ գրային համակարգ։

Հայկական մշակույթի դեռ չբացված գաղտնիքը

Այսօր խազերը շարունակում են մնալ հայկական մշակույթի ամենահետաքրքիր առեղծվածներից մեկը։ Դրանք ոչ միայն երաժշտական նշաններ են, այլ ամբողջ մի համակարգ, որը ձևավորվել է դարերի ընթացքում և արտացոլում է հայկական երաժշտական մտածողությունը։

Հնարավոր է, որ ապագայում նոր հետազոտությունները վերջապես բացահայտեն խազերի ամբողջական գաղտնիքը։ Բայց արդեն այսօր պարզ է մեկ բան․ հայկական երաժշտությունը ունեցել է իր սեփական, ինքնուրույն գրությունը՝ ստեղծված շատ ավելի վաղ, քան մենք սովոր ենք պատկերացնել։