Պետությունն ընդդեմ Եկեղեցու. նախադեպ, որը կարող է փոխել ամեն ինչ

Հայաստանի իշխանությունը վաղուց ապրում է մի պարզ ու հարմար սկզբունքով. եթե ինչ-որ բան այն չէ, ուրեմն մեղավորն ուրիշն է։ Տարբեր տարիների ձախողումների պատասխանատուներ են նշանակվել «նախկինները», ապա՝ «նվնվան» ու «կոռումպացված» դատավորները, ավելի ուշ՝ «բանակի վախկոտ դասալիքները»։ Հիմա, երբ ներքին թշնամիների ցուցակը սպառվել է, իշխանությունը ձեռնամուխ է լինում վերջինին՝ մի ինստիտուտի, որին հնարավոր չէ ազատել աշխատանքից, լուծարել կամ հրամանագրով վերաձևակերպել՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցուն։

2026 թվականի հունվարի վերջին այս պրիմիտիվ, բայց փորձված մեխանիզմը գործի դրվեց նոր ուժով։ Հունվարի 31-ին Քննչական կոմիտեն ցուցադրական վճռականությամբ քրեական գործ հարուցեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու Գերագույն հոգևոր խորհրդի անդամների դեմ՝ դատական ակտի կատարմանը խոչընդոտելու և դատական որոշումը չկատարելուն դրդելու մեղադրանքով։ Այս որոշումը հաջորդեց Մասյացոտնի թեմի նախկին առաջնորդ Արման (Գևորգ) Սարոյանի շուրջ ներեկեղեցական հակամարտությանը, որին Գարեգին Բ Կաթողիկոսը հունվարի 10-ին ազատել էր պաշտոնից չարաշահումների համար, իսկ հունվարի 27-ին ԳՀԽ-ն կարգալույծ էր արել։

Իշխանությունը վախենում է մեկ բանից՝ իր անխոցելիության առասպելի փլուզումից

Քաղտեխնոլոգ Կարեն Քոչարյանի կարծիքով՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու շուրջ տեղի ունեցող իրադարձություններն ուղղակիորեն կապված են Ավստրիայում կայանալիք Եպիսկոպոսական ժողովի հետ։ Քննչական կոմիտեի գործողությունների նպատակն է թույլ չտալ, որ այդ ժողովը կայանա։ Նա ընդգծում է՝ Փաշինյանի վախը պայմանավորված չէ կոնկրետ դեմքերով՝ լինեն դրանք եպիսկոպոսներ, թե հենց ինքը՝ Կաթողիկոսը, այլ իր համար շատ ավելի վտանգավոր հեռանկարով՝ սեփական նախաձեռնած գործընթացում պարտվելու և «պարտության նախադեպ» ստեղծելու հավանականությամբ։

Ըստ Քոչարյանի՝ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարման ողջ ընթացքում ՀԱԵ-ի շուրջ ստեղծված իրավիճակն առաջին դեպքն է, երբ ցուցաբերվում է նման մասշտաբային, կայուն և կազմակերպված դիմադրություն։ Նախկինում իշխանության ոչ մի նախաձեռնություն չէր առաջացրել նման լայն հակազդեցություն և չէր թվացել այսքան խոցելի։ Առաջին անգամ ստեղծվում է իրավիճակ, երբ Փաշինյանի սկսած պայքարը կարող է ավարտվել ոչ թե հաղթանակով, այլ նահանջով։

Նա ուշադրություն է հրավիրում իշխանության ձեռնարկած քայլերի շղթային. նախ՝ վարչապետի՝ Էջմիածին մեկնելու մտադրության մասին հնչեղ հայտարարությունը, ապա՝ այդ քայլից ցուցադրական հրաժարումը, որին հաջորդեց հանդիպումը տասը արքեպիսկոպոսների և եպիսկոպոսների հետ։ Այնուհետև՝ հոգևորականների կանչերը Քննչական կոմիտե, ինչպես նաև բանակում զինվորական հոգևորականների (կապելանների) ինստիտուտի միակողմանի վերացման որոշումը։

Քոչարյանի գնահատմամբ՝ այս բոլոր գործողությունները տեղավորվում են մեկ տրամաբանության մեջ՝ առավելագույնս թուլացնել Կաթողիկոսի ազդեցությունը, նրանից «պոկել» հնարավորինս շատ հոգևորականների և ներքաշել սեփական դաշտ։ «Մասամբ դա հաջողվեց՝ մի քանի եպիսկոպոս, մի քանի քահանա։ Սակայն ընդհանուր առմամբ ծրագիրը չաշխատեց։ Զանգվածային պառակտում տեղի չունեցավ, և եկեղեցին՝ որպես ինստիտուտ, պահպանեց ներքին համախմբվածությունը»,— հայտարարում է նա։

Հենց սա էլ, ընդգծում է քաղտեխնոլոգը, իշխանության գրգռվածության և վախի գլխավոր աղբյուրն է։ «Նրանք վտանգ են տեսնում նրանում, որ հասարակությունը և նախևառաջ հենց իշխանության էլեկտորատը, ընտրությունների շեմին կարող է առաջին անգամ տեսնել, որ իշխանությունն ամենազոր չէ։ Որ գոյություն ունի մի ոլորտ, որտեղ ճնշումները, վարչական ռեսուրսը և ուժային գործիքները սպասված արդյունքը չեն տալիս։ Եթե ստեղծվում է նախադեպ, որ իշխանությունն ինչ-որ տեղ չի կարողացել հաջողել, դա կոտրում է նրա անխոցելիության մասին առասպելը»,— եզրափակում է Քոչարյանը։ Եվ հենց այդ նախադեպից է, ըստ նրա, այսօր ամենաշատը վախենում իշխանական կաբինետներում։

Իշխանության գործողությունները հանգեցնում են Եկեղեցու ինքնավարության սկզբունքի էրոզիային

«Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» հասարակական կազմակերպության իրավական հարցերով փորձագետ Աննա Մելիքյանը նշում է, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներկայացուցիչների շուրջ ստեղծված գործը պետության կողմից ի սկզբանե դուրս է բերվել թույլատրելի իրավական դաշտից։ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանին պաշտոնից հեռացնելը Եկեղեցու ներքին որոշումն էր և, համաձայն միջազգային պրակտիկայի, չի մտնում քաղաքացիական կամ աշխատանքային օրենսդրության կարգավորման տիրույթ։ Բարձրաստիճան հոգևորականների նշանակումն ու ազատումը պատկանում է եկեղեցական ինքնավարության ոլորտին, և հենց այս «կարմիր գիծն» է պետությունը հատել՝ թույլ տալով հայցի քննությունը քաղաքացիական դատարանում։

Մելիքյանն ընդգծում է, որ Հայաստանում նախկինում նման որոշումները երբեք չեն վիճարկվել դատական կարգով, իսկ հազվադեպ նախադեպերը, ընդհակառակը, արձանագրել են՝ կարգի և եկեղեցական պաշտոնների հարցերը գտնվում են աշխարհիկ դատարանների իրավասությունից դուրս։ Առանձնակի մտահոգություն է առաջացնում քաղաքացիական վեճի վերափոխումը քրեական վարույթի։ Կրոնական կազմակերպության բացառապես ներքին հարցերին առնչվող դատական ակտը չկատարելու համար քրեական գործի հարուցումը ծայրահեղ անսովոր է և կարող է որակվել որպես պետության անօրինական միջամտություն։ Ըստ Մելիքյանի՝ հոգևորականների դեմ քրեական գործիքակազմի կիրառումը տեղավորվում է արդարադատության քաղաքականացման ընդհանուր միտումի մեջ։ Կիրառվող միջոցները թվում են անհամաչափ, իսկ ազատազրկման սպառնալիքը՝ որպես ճնշման ծայրահեղ և անհիմն ձև։