Սաղմոսավանք. Սաղմոսների արձագանքը Քասաղի կիրճի եզրին
Արագածոտնի մարզում, Արտաշավան գյուղից ոչ հեռու, Քասաղի անդնդախոր կիրճի հանդիպակաց եզրին է վեր խոյանում հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ամենատպավորիչ կոթողներից մեկը՝ Սաղմոսավանքը։ 13-րդ դարի այս վանական համալիրը ոչ միայն աչքի է ընկնում իր ճարտարապետական կատարելությամբ, այլև բնության հետ ունեցած անկրկնելի ներդաշնակությամբ։
Անվան ծագումնաբանությունը և լեգենդը
Վանքի անվանումը սերտորեն կապված է «սաղմոս» բառի հետ։ Ըստ ավանդության՝ Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո Գրիգոր Լուսավորիչը հենց այս վայրում է ուսուցանել սաղմոսներ, որոնց մեղեդին ու արձագանքը տարածվել են կիրճով մեկ։ Այստեղից էլ առաջացել է վանքի անունը՝ Սաղմոսավանք՝ սաղմոսների վանք։
Պատմական ակնարկ
Սաղմոսավանքը կառուցվել է Հայաստանի համար մշակութային վերելքի շրջանում՝ 13-րդ դարում, Վաչուտյան իշխանական տոհմի կողմից։ Վանական համալիրի հիմնադրումը սերտորեն կապված է իշխան Վաչե Վաչուտյանի անվան հետ, ով 1215 թվականին կառուցել է համալիրի գլխավոր տաճարը՝ Սուրբ Սիոնը։
Հետագա տարիներին նրա որդին՝ Քուրդ Վաչուտյանը, շարունակել է շինարարական աշխատանքները՝ ավելացնելով գավիթը, գրատունը և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Միջնադարում Սաղմոսավանքը եղել է Հայաստանի կարևորագույն մշակութային ու գիտական կենտրոններից մեկը, որտեղ գործել է հարուստ ձեռագրատուն և սկրիպտորիում (գրչության կենտրոն)։
Ճարտարապետական համալիրը
Սաղմոսավանքի համալիրը ներառում է չորս հիմնական կառույց.
- Սուրբ Սիոն եկեղեցի (1215 թ.). Գլխավոր տաճարն է, որն ունի խաչաձև-գմբեթավոր հորինվածք։ Այն աչքի է ընկնում իր վեհությամբ և ճակատների հարուստ հարդարանքով։
- Գավիթ (1215-1235 թթ.). Կից է գլխավոր եկեղեցուն արևմտյան կողմից։ Այն ծառայել է որպես հավաքատեղի և տապանատուն։
- Գրատուն-տաճար (1255 թ.). Սա համալիրի ամենաինքնատիպ կառույցն է։ Այն ոչ միայն ծառայել է որպես մատենադարան, այլև ունի առանձին խորան և եկեղեցական նշանակություն։ Գրատան առաստաղի ճարտարապետական լուծումները համարվում են միջնադարյան հայկական շինարարական մտքի գլուխգործոց։
- Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (1235 թ.). Փոքրիկ մատուռ-եկեղեցի, որը գտնվում է գլխավոր տաճարի հարավային կողմում։
Սաղմոսավանքը և Քասաղի կիրճը
Սաղմոսավանքի այցեքարտը նրա տեղադրությունն է։ Վանքը կառուցված է կիրճի ուղղահայաց ժայռի հենց եզրին։ Երբ կանգնում եք վանքի բակում, ձեր առջև բացվում է Քասաղի կիրճի հիասքանչ տեսարանը։ Այս տեսարանը հատկապես տպավորիչ է արևածագի և մայրամուտի ժամանակ, երբ ժայռերն ու վանքի քարերը ստանում են ոսկեգույն երանգ։
Ինչու՞ այցելել Սաղմոսավանք
Այսօր Սաղմոսավանքը Հայաստանի ամենաշատ այցելվող սրբավայրերից է։ Այն գրավում է զբոսաշրջիկներին իր.
- Ճարտարապետական վեհությամբ. Յուրաքանչյուր քար այստեղ պատմում է դարերի պատմություն։
- Բնապատկերով. Քասաղի կիրճի տեսարանը անտարբեր չի թողնում ոչ մի լուսանկարչի կամ բնության սիրահարի։
- Հոգևոր անդորրով. Վանքի տարածքում տիրող լռությունն ու խաղաղությունը հնարավորություն են տալիս կտրվել առօրյա հոգսերից։
Սաղմոսավանքը հայ ժողովրդի հզոր հավատքի և բարձր ճաշակի խորհրդանիշն է, որը դարեր շարունակ հսկում է Քասաղի կիրճի անդորրը։
Վանքը գտնվում է Երևանից ընդամենը 35-40 կմ հեռավորության վրա, ինչը հնարավորություն է տալիս այն դարձնել հիանալի ուղղություն մեկօրյա շրջագայության համար: