Ադոլֆ Մանթաշյան. Քիմիական ֆիզիկայի հայկական դպրոցի երախտավորը
Հայաստանի գիտական միտքը հարուստ է անուններով, որոնք համաշխարհային ճանաչում են բերել մեր երկրին։ Այդ անունների շարքում իր ուրույն ու ծանրակշիռ տեղն ունի քիմիական ֆիզիկայի ոլորտի մեծանուն գիտնական, ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ադոլֆ Հայկի Մանթաշյանը։
Կենսագրական համառոտ ակնարկ
Ադոլֆ Մանթաշյանը ծնվել է 1932 թվականի օգոստոսի 16-ին, Երևանում։ Նրա ուղին դեպի մեծ գիտություն սկսվեց Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտից, որն ավարտեց 1956 թվականին։ Գիտական առաջին քայլերը և հետագա ողջ գործունեությունը սերտորեն կապված էին քիմիական ֆիզիկայի և շղթայական ռեակցիաների ուսումնասիրության հետ։
Նա եղել է լեգենդար գիտնական Անդրանիկ Նալբանդյանի աշակերտը և գործընկերը՝ հետագայում ստանձնելով նրա հիմնադրած ինստիտուտի ղեկավարումը։
Գիտական նվաճումները և ներդրումը
Ադոլֆ Մանթաշյանի գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը չափազանց լայն էր, սակայն նրա հիմնական ներդրումը վերաբերում է ածխաջրածինների օքսիդացման շղթայական ռեակցիաների բնագավառին։
- Ռադիկալների սառեցման մեթոդը. Մանթաշյանը մշակել և կատարելագործել է գազաֆազ ռեակցիաներում ազատ ռադիկալների հայտնաբերման և ուսումնասիրման կինետիկական մեթոդները։ Սա հեղաշրջող նշանակություն ունեցավ բարդ քիմիական պրոցեսների մեխանիզմները հասկանալու գործում։
- Շղթայական ռեակցիաների տեսություն. Նա բացահայտել է բազմաթիվ օրինաչափություններ, որոնք թույլ են տալիս կառավարել օքսիդացման պրոցեսները, ինչը կարևոր է թե՛ տեսական գիտության, թե՛ արդյունաբերության համար (օրինակ՝ վառելիքի այրման կամ պոլիմերների ստացման ժամանակ)։
- Լազերային քիմիա. Ակադեմիկոսը մեծ ներդրում ունի նաև լազերային ճառագայթման ազդեցությամբ ընթացող քիմիական ռեակցիաների ուսումնասիրության մեջ։
Վարչական և մանկավարժական գործունեությունը
Ադոլֆ Մանթաշյանը երկար տարիներ (1987-2006 թթ.) գլխավորել է ՀՀ ԳԱԱ Ա. Նալբանդյանի անվան քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտը։ Նրա տնօրինության տարիները համընկան Հայաստանի համար ծանր շրջանի հետ, սակայն նրա ջանքերով հաջողվեց պահպանել ինստիտուտի գիտական ներուժը և միջազգային կապերը։
Գիտական գործունեությանը զուգահեռ նա նվիրյալ մանկավարժ էր։ Տասնամյակներ շարունակ դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում՝ կրթելով քիմիկոսների մի քանի սերունդ։ Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել են տասնյակ թեկնածուական և դոկտորական թեզեր։
Պարգևներ և ճանաչում
Ակադեմիկոս Մանթաշյանի վաստակը գնահատվել է բարձրագույն մակարդակով.
- ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1982 թ.).
- ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (2003 թ.).
- «Անանիա Շիրակացի» մեդալակիր.
- Ռուսաստանի բնական գիտությունների ակադեմիայի անդամ։
Ժառանգությունը
Ադոլֆ Մանթաշյանը հեղինակ է ավելի քան 400 գիտական աշխատությունների, մենագրությունների և գյուտերի։ Նա մեծ հեղինակություն էր վայելում ոչ միայն Հայաստանում, այլև աշխարհի խոշորագույն գիտական կենտրոններում՝ սկսած Մոսկվայից մինչև Եվրոպա և ԱՄՆ։
Նա մարդ էր, ով մարմնավորում էր գիտնականի ազնվությունը, անմնացորդ նվիրումը գործին և հայրենասիրությունը։ Ադոլֆ Մանթաշյանի հիմնած գիտական ուղղությունները այսօր էլ շարունակում են զարգանալ նրա աշակերտների կողմից՝ պահելով հայկական քիմիական ֆիզիկայի դպրոցի բարձր վարկանիշը։