Դանիել Վարուժան. Գեղեցկության, ուժի և հողի ասպետը
20-րդ դարի սկզբի հայ գրականության ամենապայծառ ու հզոր դեմքերից է Դանիել Վարուժանը։ Նա այն բանաստեղծն էր, ով հայկական պոեզիա բերեց անտիկ շունչը, մարմնական ու հոգևոր ուժի պաշտամունքը և գյուղական աշխատանքի սրբացումը։
Կրթությունը և եվրոպական շունչը
Դանիել Վարուժանը (իսկական ազգանունը՝ Չպուքքարյան) ծնվել է 1884 թվականին Սեբաստիայի Բրգնիկ գյուղում։ Նրա աշխարհայացքի ձևավորման գործում մեծ դեր են խաղացել Վենետիկի Մխիթարյանների մոտ ստացած կրթությունը և Բելգիայի Գենտի համալսարանում ուսումնառության տարիները։
Եվրոպայում նա յուրացրեց համաշխարհային մշակույթի ձեռքբերումները, սակայն մնաց խորապես կապված իր արմատներին՝ երազելով իր ժողովրդին տեսնել հզոր ու վերածնված։
«Հեթանոս երգեր» և ուժի պաշտամունք
Վարուժանը դարձավ հայ գրականության մեջ «հեթանոսական շարժման» առաջնորդներից մեկը։ Նրա «Հեթանոս երգեր» ժողովածուն ընդվզում էր այն ժամանակվա թույլ ու լալկան տրամադրությունների դեմ։ Նա փառաբանում էր հին հայկական աստվածներին, ուժը, գեղեցկությունը և արիությունը։ Վարուժանը հավատում էր, որ ժողովրդին անհրաժեշտ է վերադարձնել նախնյաց կորովը՝ դիմակայելու համար պատմական արհավիրքներին։
«Հացին երգը». Գյուղի ու հողի սիմֆոնիան
Վարուժանի գրական գործունեության գագաթնակետը «Հացին երգը» շարքն է, որը հրատարակվել է նրա մահից հետո։ Սա իսկական ձոներգ է հայ շինականին, հողին ու ջրին։ Այստեղ բանաստեղծը սրբացնում է հացի արարման յուրաքանչյուր փուլը՝ վարուցանքից մինչև թոնիր։ Նրա տողերից բուրում է հայկական հողի թարմությունը և աշխատավոր մարդու արժանապատվությունը։
Ողբերգական ճակատագիրը
Դանիել Վարուժանը դարձավ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության առաջին զոհերից մեկը։ Ապրիլի 24-ին նա ձերբակալվեց Կոստանդնուպոլսի մյուս հայ մտավորականների հետ։ 1915-ի օգոստոսին, Չանղըրըի ճանապարհին, 31-ամյա բանաստեղծը դաժանորեն սպանվեց թուրք ջարդարարների կողմից։
Պատմում են, որ նրան սպանելիս նախ ջարդել են նրա գրիչը՝ փորձելով լռեցնել հայոց հզոր ձայնը, սակայն Վարուժանի գործն արդեն դարձել էր անմահ։
Ժառանգությունը
Վարուժանն իր կարճատև կյանքի ընթացքում հասցրեց ստեղծել մի պոեզիա, որն այսօր էլ զարմացնում է իր պատկերավորությամբ, լեզվի հարստությամբ և փիլիսոփայական խորությամբ։ Նա մեզ սովորեցրեց սիրել գեղեցիկը, լինել հզոր և երբեք չկտրվել մայր հողից։
«Ուժն է, որ կը ծնի իրաունքը» — Վարուժանի այս խոսքերը մնում են որպես պատգամ հայ ժողովրդի բոլոր սերունդների համար։