Զարուի Կավալջյան․ Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի առաջին կին բժիշկը

Զարուի Կավալջյանն այն անվանի հայ կին բժիշկներից է, որը ոչ միայն խախտեց դարավոր սոցիալական ու գենդերային սահմանները, այլև թողեց անմնացորդ հետք բժշկության և հասարակական կյանքի պատմության մեջ։ Նրա կյանքը լի էր դժվարություններով, մարտահրավերներով և մեծ հաղթանակներով։

Զարուին ծնվել է 1877 թվականի հունիսի 22-ին Ադապազարում՝ հայտնի հայ բժիշկ Սերոբ Կավալջյանի ընտանիքում, ով ղեկավարում էր տեղի հիվանդանոցը։ Օսմանյան կայսրության պաթրիկալ սովետում կանանց համար բժշկական կրթություն ստանալը գրեթե անհնար էր, սակայն հայրը գաղտնի սովորեցնում էր նրան անատոմիա և վիրահատություն՝ օգտագործելով դիակներ պրակտիկայի համար։

1896 թվականին՝ 19 տարեկան հասակում, Զարուին մեկնեց ԱՄՆ՝ բժշկի դառնալու նպատակով։ Նա սովորեց Չիկագոյի Իլինոյսի համալսարանում և 1903 թվականին ավարտեց այն՝ դառնալով առաջին հայ կին բժիշկը օվկիանոսից այն կողմ։ 1904-ին նա վերադարձավ Օսմանյան կայսրություն և ստացավ բժշկական արտոնագիր՝ չնայած 1898 թվականին սուլթան Աբդուլ-Համիդ II-ի հրամանին, որը արգելում էր ոչ մահմեդական կանանց բուժմասնագիտական գործունեություն իրականացնել։

Զարուի Կավալջյանը բացեց սեփական կլինիկան Ստամբուլում, աշխատեց հիվանդանոցներում՝ Բալկանյան պատերազմների և Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, փրկելով հազարավոր կյանքեր՝ ներառյալ զինվորների և որբ երեխաների։ Նա դասավանդում էր հիգիենայի սկզբունքներ կանանց դպրոցներում և պայքարում էր համաճարակների դեմ։ 2014-ին թուրք լրագրող Աքիֆ Ակալը ապացուցեց, որ Զարուին շատ ավելի շուտ և ավելի վճռական քայլեր է կատարել բժշկության ոլորտում, քան պաշտոնապես նշվող «առաջին թուրքուհի» Ռաքիե Հանիմը։

Զարուի Կավալջյանը մահացավ 1969 թվականի մարտի 1-ին Ստամբուլում։ Նրա անունը հավերժացել է ինչպես հայ, այնպես էլ թուրքական բժշկության պատմության մեջ՝ որպես օրինակ համարձակության, հաստատակամության և սրտացավության։ Զարուի Կավալջյանը սիմվոլ է այն կանանց համար, ովքեր հաղթահարել են գենդերային և էթնիկ խոչընդոտները՝ ձգտելով գիտելիքի և մարդկային կյանքի ծառայում։