Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ծնունդը
1918 թվականի մայիսը դարձավ հայ ժողովրդի նորագույն պատմության ամենանշանակալի շրջադարձերից մեկը։ Տարիներ շարունակ հայ ժողովուրդը պայքարում էր իր գոյության և ինքնության պահպանման համար՝ կորցնելով հայրենի հողերի մեծ մասը և բախվելով աներևակայելի դժվարությունների։ Սակայն հենց այդ ծանրագույն ժամանակահատվածում ծնվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը՝ որպես ազատության և ինքնիշխանության խորհրդանիշ։
Մայիսի 28-ը, որ այսօր նշվում է որպես Հանրապետության տոն, խորհրդանշում է ոչ միայն պետականության վերականգնումը, այլև այն անխոնջ ոգին, որ դարերով պահել է հայը՝ անկախության հույսով։ Թիֆլիսում ձևավորված Ազգային խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի անկախությունը՝ հիմնվելով Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսական հաղթանակների վրա։ Այդ հաղթանակները դարձան ոչ միայն ռազմական, այլև հոգևոր հաղթանակ՝ ապացուցելով, որ ժողովուրդը, որը պատրաստ է պաշտպանել իր հայրենիքը, երբեք չի կորչի։
Առաջին Հանրապետության կառավարությունը, չնայած բազմաթիվ դժվարություններին՝ սովի, հիվանդությունների, գաղթականների հոսքի և տնտեսական քայքայման, կարողացավ ստեղծել պետական համակարգի հիմքերը։ Գործարկվեցին նախարարություններ, սկսեցին աշխատել կրթական հաստատություններ, տպագրվեցին առաջին պաշտոնական փաստաթղթերը և անգամ ձևավորվեց ազգային բանակ։ Այդ ամենը կատարվեց ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում՝ առանց կայուն ֆինանսական միջոցների և արտաքին աջակցության։
Կառավարության առաջին ղեկավարներից էր Հովհաննես Քաջազնունին՝ հմուտ քաղաքական գործիչ և պետական մտածող։ Նրա ղեկավարությամբ իրականացվեցին մի շարք կարևոր բարեփոխումներ, որոնք հետագայում դարձան հիմք Հայաստանի պետականության վերակերտման համար։ Թեև հանրապետությունը գոյատևեց ընդամենը երկու տարի՝ մինչև խորհրդայնացումը 1920 թվականին, այն nonetheless մնաց որպես պետականության կենսունակության ապացույց։
Առաջին Հանրապետության ամենակարևոր ժառանգությունը ոչ թե նրա կարճատև գոյությունն էր, այլ այն գաղափարը, որ հայ ժողովուրդը կարող է և պետք է ունենա սեփական պետություն։ Այդ գաղափարը փոխանցվեց սերնդեսերունդ՝ դառնալով ազգային ինքնագիտակցության անբաժան մաս։ 1991 թվականին՝ Խորհրդային Միության փլուզման ընթացքում, անկախ Հայաստանի Հանրապետության հռչակումը ընկալվեց ոչ թե որպես նոր սկիզբ, այլ որպես պատմական շարունակություն այն գործի, որը սկսել էին 1918 թվականի պետական գործիչներն ու զինվորները։
Այսօր, հիշելով Առաջին Հանրապետության հերոսներին՝ մենք գնահատում ենք նրանց նվիրումը և այն հույսը, որը նրանք ներշնչեցին ամբողջ հայ ժողովրդին։ Նրանց թողած ժառանգությունը ոչ միայն պատմական հիշողություն է, այլև կենդանի ուղեցույց ապագայի համար։ Հայաստանի անկախությունը ոչ թե պարգև է, այլ մշտական պարտականություն՝ պահպանելու, զարգացնելու և արժանավայել ներկայացնելու մեր պետությունը։
Երբ դիտում ենք ժամանակի հեռվից, պարզ է դառնում, որ Առաջին Հանրապետության ծնունդը ոչ միայն քաղաքական իրադարձություն էր, այլև հոգևոր վերածնունդ։ Այն ցույց տվեց, որ նույնիսկ անհավանական թվացող պայմաններում, երբ բոլոր ճանապարհները փակ են թվում, հայ ժողովուրդը կարող է կանգնել, միավորվել և ստեղծել իր պետությունը։ Դա է հայի հաղթանակը՝ ոգու, համառության և հայրենասիրության հաղթանակը։
Այս պատմական փորձը շարունակում է մնալ մեր ազգային ինքնության հիմնասյուներից մեկը։ Այն հիշեցնում է մեզ, որ յուրաքանչյուր սերունդ ունի իր Սարդարապատը՝ պայքարի իր դաշտը, որտեղ պետք է ապացուցի հավատը հայրենիքի նկատմամբ։ Առաջին Հանրապետության ծնունդը վկայում է՝ անկախությունը նվաճվում է ոչ թե բառերով, այլ անսասան կամքով ու միասնականությամբ։