Հովհաննես Ադամյան. Ինժեներ, ով էկրանին գույն հաղորդեց
Այսօր մենք սմարթֆոնների և հեռուստացույցների էկրաններին վառ պատկերներ տեսնելը ընկալում ենք որպես սովորական երևույթ: Սակայն 20-րդ դարի սկզբին պատկերը հեռավորության վրա հաղորդելու գաղափարն իսկ ֆանտաստիկա էր թվում, իսկ գույնի հաղորդումը՝ անհնարին խնդիր: Հեռուստատեսության պատմության մեջ շատ անուններ են գրվել, բայց գունավոր հեռարձակման հիմքը դրել է տաղանդավոր ինժեներ և գյուտարար Հովհաննես Ադամյանը: Հենց նա աշխարհում առաջինն առաջարկեց և արտոնագրեց այն տեխնոլոգիան, որն ընկած է ժամանակակից գունավոր հեռուստատեսության հիմքում:
Եվրոպական կրթություն և առաջին արտոնագրերը
Հովհաննես Ադամյանը ծնվել է 1879 թվականին Բաքվում: Նա սերում էր ունևոր ընտանիքից, ինչը նրան թույլ տվեց փայլուն կրթություն ստանալ Եվրոպայում: Ուսումը Ցյուրիխի, Մյունխենի և Բեռլինի համալսարաններում նրան տվեց ոչ միայն հիմնարար գիտելիքներ, այլև այդ ժամանակի առաջատար լաբորատորիաներում աշխատելու հնարավորություն:
1907 թվականին, աշխատելով Բեռլինում, Ադամյանը արտոնագրման հայտ է ներկայացնում՝ նկարագրելով պատկերի հաղորդումը երկու գույնի (սպիտակ և կարմիր) օգտագործմամբ: Բայց ինժեները հասկանում էր, որ լիարժեք պատկերի համար դա բավարար չէ: Մեկ տարի անց՝ 1908 թվականին, նա արտոնագրում է եռագույն հեռուստատեսության սկզբունքը: Գաղափարի էությունը երեք հիմնական գունային դաշտերի՝ կարմիրի, կապույտի և կանաչի հաջորդական հաղորդումն էր:
Այդ գույների միախառնումը հնարավորություն էր տալիս ստանալ ցանկացած երանգ: Փաստացի, Ադամյանը դեռևս հարյուր տարի առաջ նկարագրել է գունային այն մոդելը, որն այսօր հայտնի է որպես RGB, և որով աշխատում են բոլոր ժամանակակից մոնիտորներն ու մատրիցները: Այս գյուտի արտոնագրերը նա ստացել է Գերմանիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում և Ռուսաստանում:
Տեսությունից դեպի պրակտիկա. «Հերակլես» սարքը
Վերադառնալով Եվրոպայից՝ Ադամյանը շարունակեց աշխատանքը Ռուսաստանում, իսկ այնուհետև՝ ԽՍՀՄ-ում, չնայած հետհեղափոխական ժամանակաշրջանի ծանր պայմաններին: Իր լաբորատորիայում նա կենտրոնացավ ոչ միայն շարժվող պատկերի հաղորդման, այլև լուսահեռագրության (ֆոտոտելեգրաֆիա) վրա՝ մի տեխնոլոգիա, որը դարձավ ժամանակակից ֆաքսի նախահայրը:
Բազմամյա աշխատանքի արդյունքը դարձավ մի սարք, որը գյուտարարն անվանեց «Հերակլես»: Սարքը իրենից ներկայացնում էր հայելիների և Նիպկովի սկավառակների օգտագործմամբ բարդ համակարգ, որը թույլ էր տալիս պատկերներ հաղորդել մեծ հեռավորությունների վրա: 1925 թվականին Երևանում՝ Երևանի համալսարանի լաբորատորիայում, Ադամյանը ցուցադրեց աշխատող մոդելը. եռագույն պատկերը (տարբեր երկրաչափական պատկերներ) հաջողությամբ հաղորդվեց էկրանին: Դա լաբորատոր պայմաններում գունավոր հեռուստատեսության աշխարհում առաջին ցուցադրությունն էր:
Առաջին լուսահեռագիրը և համաշխարհային ճանաչումը
Ադամյանի գաղափարների գործնական կիրառումը երկար չսպասեցրեց: 1930 թվականին նրա սարքավորումների օգնությամբ իրականացվեց ԽՍՀՄ-ում առաջին լուսահեռագրի հաղորդումը Մոսկվայից Լենինգրադ: Այս իրադարձությունը ապացուցեց նրա կապի տեխնոլոգիաների կենսունակությունը:
Ադամյանի գաղափարները առաջ էին անցել իրենց ժամանակից: 20-րդ դարի սկզբի տեխնիկական բազան (մեխանիկական հեռուստատեսություն) թույլ չէր տալիս զանգվածաբար ներդնել նրա մշակումները, և էլեկտրոնային հեռուստատեսության դարաշրջանը եկավ ավելի ուշ: Սակայն գույնի հարցում հայ ինժեների առաջնահերթությունը մնաց անվիճելի: 1945 թվականին Լոնդոնում հատուկ հանձնաժողովը պաշտոնապես ճանաչեց, որ աշխարհում ցուցադրվող գունավոր հեռուստատեսության համակարգը հիմնված է այն սկզբունքի վրա, որը Հովհաննես Ադամյանն արտոնագրել էր դեռևս 1908 թվականին: