Հովհաննես Թումանյան. Ամենայն Հայոց Բանաստեղծը և ազգային ոգու ձայնը
Նրան կոչում են «Ամենայն հայոց բանաստեղծ»։ Մարդ, ում տողերով խոսում են Լոռվա ձորերը, ում հեքիաթներով մեծանում է յուրաքանչյուր հայ երեխա, և ում իմաստությունը դարձել է ազգային սեփականություն։ Հովհաննես Թումանյանը պարզապես գրական դասական չէ, նա հայ ժողովրդի հավաքական կերպարն է։
Կենսագրություն. Լոռվա բնությունից մինչև Թիֆլիսի մշակութային կյանք
Հովհաննես Թադևոսի Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Լոռվա Դսեղ գյուղում՝ հոգևորականի ընտանիքում։ Այս տարածաշրջանի անկրկնելի բնությունը՝ թավուտ անտառները, խորը կիրճերն ու մշուշապատ սարերը, ընդմիշտ դրոշմվել են նրա ստեղծագործություններում։
Կրթություն ստանալով Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում՝ Թումանյանը հաստատվում է այդ քաղաքում, որն այն ժամանակ Կովկասի մշակութային կենտրոնն էր։ Նրա բնակարանը դառնում է հայ մտավորականության հավաքատեղին։
Գրական ժառանգություն. Ինչի՞ մասին էր գրում Թումանյանը
Թումանյանը գրում էր այնպես, որ նրան հասկանում էր և՛ պարզ գյուղացին, և՛ կրթված մտավորականը։ Նրա լեզուն ժողովրդական էր, կենդանի և զերծ ավելորդ պաթոսից։
- Պոեմներ և լեգենդներ
Նրա ստեղծագործության գագաթնակետերն են «Անուշ» և «Թմկաբերդի առումը» պոեմները։
- «Անուշ»՝ սարերի «Ռոմեո և Ջուլիետը»։ Սիրո ողբերգական պատմություն, որի հիման վրա գրվել է Արմեն Տիգրանյանի համանուն օպերան։
- «Թմկաբերդի առումը»՝ փիլիսոփայական զրույց հայրենասիրության, դավաճանության և մարդկային կյանքի անցողիկության մասին («Ալմաստ» օպերայի հիմքը)։
- Հեքիաթներ (Մեծերի և փոքրերի համար)
Թումանյանը մշակել է բազմաթիվ ժողովրդական սյուժեներ։ Նրա հեքիաթները լի են սատիրայով, հումորով և խրատներով.
- «Շունն ու կատուն»
- «Կիկոսի մահը»
- «Քաջ Նազար»
- «Մի կաթիլ մեղրը»
- Քառյակներ
Կյանքի հասուն շրջանում Թումանյանը գրել է փիլիսոփայական քառյակներ։ Ընդամենը չորս տողում նա կարողանում էր խտացնել կյանքի ու մահվան, հավերժության ու ակնթարթի իմաստությունը։
«Վերնատուն». Գրական ակումբ վերնահարկում
Թիֆլիսում՝ իր տան վերնահարկում, Թումանյանը հիմնադրել է հայտնի «Վերնատուն» գրական խմբակը։ Այստեղ էին հավաքվում ժամանակի մեծագույն մտքերը՝ Ավետիք Իսահակյանը, Լևոն Շանթը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Կոմիտասը և այլք։ Հենց այստեղ էր ձևավորվում 20-րդ դարասկզբի հայ գրական միտքը։
Թումանյանը՝ խաղաղարար և հանրային գործիչ
Բանաստեղծի կյանքը համընկավ հայ ժողովրդի պատմության ողբերգական էջերի հետ։
- Խաղաղարար. 1905 թ. հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ Թումանյանը, վտանգելով կյանքը, սպիտակ դրոշով շրջում էր կռվող կողմերի միջև՝ հորդորելով դադարեցնել կրակը։
- Որբերի հայր. 1915 թ. Մեծ Եղեռնի օրերին նա մեկնեց Էջմիածին, որտեղ հազարավոր գաղթականներ էին հավաքվել։ Նա անձամբ էր զբաղվում որբերի խնամքով ու տեղավորմամբ։ Տեսած վշտից նրա առողջությունը քայքայվեց, բայց նա գրեց իր հայտնի տողերը. «Հայոց վիշտը անհուն մի ծով, ես մի նավակ ծփալով…»։
5 հետաքրքիր փաստ Թումանյանի մասին
- Բազմազավակ հայր. Թումանյանն ուներ 10 երեխա (4 որդի և 6 դուստր)։ Նրանցից շատերը դարձան մշակույթի և գիտության հայտնի գործիչներ։
- Գրքասեր. Բանաստեղծի անձնական գրադարանն ուներ ավելի քան 8000 գիրք՝ տարբեր լեզուներով։
- Թարգմանիչ. Նա հայ ընթերցողին ներկայացրեց Պուշկինի, Լերմոնտովի, Բայրոնի և Գյոթեի գործերը։
- Թղթադրամ. Թումանյանի դիմանկարը պատկերված է ՀՀ 5000 դրամանոց թղթադրամի վրա։
- Բանաստեղծի սիրտը. 1923-ին մահից հետո նրա սիրտը առանձնացվել և պահվել է ֆորմալինի մեջ, և միայն տասնամյակներ անց հուղարկավորվել հայրենի Դսեղում։
Հիշատակ. Ո՞ւր այցելել զբոսաշրջիկին
Եթե ցանկանում եք բացահայտել Թումանյանի աշխարհը, անպայման այցելեք.
- Հովհաննես Թումանյանի թանգարան (Երևան). Գտնվում է քաղաքի սրտում՝ Օպերայի հարևանությամբ։ Թանգարան հասնելու համար պետք է բարձրանալ 54 աստիճան՝ ճիշտ այնքան, որքան ապրել է բանաստեղծը։
- Տուն-թանգարան Դսեղում. Նրա հայրական տունը, որտեղ կարելի է տեսնել Լոռվա հրաշք բնությունը, որը ոգեշնչել է մեծն պոետին։