Մեկ ֆիլմի պատմություն. «Հին օրերի երգը»
1982 թվականին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան թողարկեց ֆիլմ, որը դարձավ Հայրենական մեծ պատերազմի մասին հայկական կինոյի ամենահուզիչ դրամաներից մեկը՝ «Հին օրերի երգը»։ Ֆիլմը՝ ոչ թե ռազմաճակատի էպիկական պատմություն է, այլ խորապես մարդկային ու անչափ դրամատիկ վկայություն հայկական թիկունքի մասին՝ այն մասին, թե ինչպես էր պատերազմը ներթափանցում առօրյա կյանք նամակների, մահվան ծանուցագրերի և անմար հույսի միջոցով։
Ֆիլմը խորհրդային կինոթատրոններում հավաքել էր շուրջ 800 000 հանդիսատես՝ այդ ժամանակաշրջանի չափանիշներով համեստ թիվ, սակայն այն արժանացել էր «Հիշողություն» մրցանակին 1983 թվականի XVI համամիութենական կինոփառատոնում՝ հայրենասիրության և մարդկային դիմացկունության թեմաների համար: Օպերատոր Ռուդոլֆ Վատինյանը, բեմանկարիչ Ռաֆայել Բաբայանը և հատկապես կոմպոզիտոր Տիգրան Մանսուրյանը ֆիլմին տվեցին անչափ հուզական խորություն: Մանսուրյանի երաժշտությունը, իր ողբերգական ու քնարական հնչողությամբ, դարձավ պատմության անբաժանելի մասը՝ ընդգծելով հայկական թիկունքի ցավն ու հույսը:
Ռեժիսորի անձնական հիշողությունները
Ռեժիսոր և սցենարիստ Ալբերտ Մկրտչյանը ստեղծեց սցենարը՝ հիմնվելով իր մանկության անձնական հիշողությունների վրա, կապված պատերազմական տարիների Գյումրիի կյանքի հետ։ Ռազմաճակատից հեռու քաղաքը ապրում էր նորությունների սպասման մեջ. տարեցները, կանայք և երեխաները կիսում էին ռազմաճակատի դժվարությունները։ Ռեժիսորը ցանկանում էր ցույց տալ ոչ թե զենքի հերոսությունը, այլ թիկունքում մնացածների քաջությունը, մարդկանց, որոնք փորձում էին պահպանել իրենց մարդկայնությունը կորստի մեջ։
Ոգեշնչման աղբյուրներից մեկը ամերիկահայ գրող Վիլյամ Սարոյանի «Մարդկային կատակերգություն» վեպն էր։ Մահացածների մասին լուրերը հասցնող կաղ փոստատարի կերպարը հիշեցնում է Սարոյանի գիրքը, բայց Մկրտչյանը այն վերաձևել է և ադապտացրել հայկական իրողություններին՝ կերպարն ավելի ողբերգական դարձնելով։
Եղբայրական դրամա
Կաղ փոստատար Նիկոլի կենտրոնական դերը բաժին հասավ ռեժիսորի եղբորը՝ լեգենդար Ֆրունզիկ (Մհեր) Մկրտչյանին: Հայտնի լինելով «Միմինո» և «Առևանգում, կովկասյան ոճով» կատակերգություններով, Մկրտչյանն այստեղ իրեն դրսևորեց դրամատիկ դերասան: Նիկոլը նամակներ և մահվան ծանուցումներ է հասցնում, բայց չի կարողանում դիմանալ ցավին. Հայաստան մայրիկին նա արդեն բերել է երեք որդիների մահվան ծանուցում: Չորրորդ որդու մահվան ծանուցումը նա երկու ամիս կրում է իր պայուսակում և, ի վերջո,… ուտում է այն՝ մորը հույս թողնելու համար:
Այս դերը դարձավ Մկրտչյանի ամենաանձնական դերերից մեկը: Գործընկերները հիշում էին, թե որքան խորն էր նա ընկղմվել կերպարի մեջ՝ ցուցադրելով պատերազմի իրական փորձը: Հիմնական տեսարանում Ֆրունզիկը, ըստ գործընկերների հիշողությունների, իրականում լաց եղավ, և դա մտավ վերջնական մոնտաժի մեջ: Դերասանը հետագայում ասել է. «Այս դերը սրտին խրված դանակի պես է, բայց այն անհրաժեշտ է հիշելու համար»:
Մեկ ֆիլմ — հազարների հիշողություն
«Հին օրերի երգը» ցույց է տալիս, թե ինչպես էին մարդիկ ապրում պատերազմի ճնշման տակ՝ պահպանելով հույսն ու մարդկայնությունը։ Ֆիլմը ապրում է ոչ միայն էկրանին, այլև յուրաքանչյուր հայի սրտում՝ որպես հիշատակի տուրք հայրենիքի համար կյանքը տված բոլոր հայորդիներին։ Այն հիշեցնում է, որ կորուստներն ու պատերազմը միայն պատմություն չեն։ Ցավոք, այս ամենը մնում է մեր իրականության մեջ։
Ֆիլմի հերոսների կորստի թեման այսօր առանձնահատուկ սուր է հնչում։ Պատերազմում ,ահացած, մաշմանդամ դարձած ու անհետ կորած հայորդիները վկայությունն են՝ պատերազմը միայն անցյալ չէ, այլ նաև այսօրվա դառը իրականություն։ Այսպիսի ֆիլմերը ստիպում են հիշել, հարգել և արժևորել նրանց, ովքեր իրենց կյանքը զոհեցին հանուն մեր ապագայի։