Ռուբեն Մամուլյան․ Հայ հանճարը, որը Հոլիվուդին սովորեցրեց խոսել, երգել և տեսնել գույներով
Համաշխարհային կինոյի պատմության մեջ կան անուններ, որոնք հայտնի են բոլորին, և կան նրանք, ովքեր ստեղծել են կինոյի լեզուն, բայց մնացել կուլիսներում։ Ռուբեն Մամուլյանն այդպիսի տիտան է։ Թիֆլիսում ծնված հայ մտավորականը դարձավ Հոլիվուդի և Բրոդվեյի «Ոսկե դարաշրջանի» գլխավոր ճարտարապետներից մեկը։
Նա առաջինն էր, ով նկարահանեց գունավոր լիամետրաժ ֆիլմ, առաջինը, ով ստիպեց տեսախցիկին շարժվել «սուբյեկտիվ» կերպով, և նա, ով մյուզիքլը պարզ զվարճանքից վերածեց բարձր արվեստի։
Պատմում ենք, թե ինչպես հայ ռեժիսորը փոխեց ամերիկյան մշակույթը։
Թիֆլիսից մինչև Նյու Յորք
Ռուբեն Մամուլյանը ծնվել է 1897 թվականին Թիֆլիսում՝ հայ մեծահարուստի ընտանիքում։ Փայլուն կրթություն ստանալով Մոսկվայում և Լոնդոնում՝ նա վաղ տարիքից տարվել է թատրոնով։ Նրա ուղին անցել է լոնդոնյան բեմերով դեպի ԱՄՆ, որտեղ նրա տաղանդը գրեթե անմիջապես նկատել են։
Սակայն իսկական բեկումը տեղի ունեցավ, երբ նա մուտք գործեց կինոաշխարհ։ Այդ ժամանակ կինոն ապրում էր համրից դեպի հնչյունային անցման դժվարին փուլը, և շատ ռեժիսորներ պարզապես չգիտեին՝ ինչպես աշխատել ձայնի հետ։ Մամուլյանը գիտեր։
Տեխնոլոգիական հեղափոխականը
Մամուլյանը ոչ միայն ֆիլմեր էր նկարահանում, այլև հորինում էր դրանց ստեղծման նոր եղանակներ։ Ահա նրա երեք գլխավոր նորարարությունները, որոնք կիրառվում են մինչ օրս.
- Ձայնի երկու ալիքով գրանցում («Ծափահարություններ», 1929)․Մինչ Մամուլյանը, հնչյունային կինոյում դերասանները քարացած կանգնում էին մեկ խոսափողի մոտ։ Ռուբենը հայտարարեց. «Ես ուզում եմ լսել մի դերասանուհու շշուկը և մյուսի երգը միաժամանակ»։ Հնչյունային օպերատորներն ասացին, որ դա անհնար է։ Մամուլյանը ստիպեց նրանց օգտագործել երկու խոսափող և ձայնը մոնտաժեց հետագայում։ Այսպես ծնվեց ժամանակակից հնչյունային կինոն։
- Սուբյեկտիվ տեսախցիկ («Դոկտոր Ջեքիլ և միստր Հայդ», 1931)․Մարդու՝ հրեշի վերածվելու ընթացքը ցույց տալու համար Մամուլյանը հանդիսատեսին ստիպեց աշխարհին նայել հերոսի աչքերով։ Տեսախցիկը շարժվում էր, պտտվում և փոխանցում կերպարի հոգեվիճակը։
- Առաջին գույնը («Բեքի Շարփ», 1935)․Սա պատմության մեջ առաջին լիամետրաժ ֆիլմն էր, որը նկարահանվել է եռագույն «Technicolor» համակարգով։ Մամուլյանն ապացուցեց, որ կինոյում գույնը պետք է ոչ թե գեղեցկության, այլ դրամատուրգիայի համար՝ կադրում փոխելով երանգները՝ նա փոխանցում էր հերոսների հույզերը։
Մարդը, ով նորովի բացահայտեց Գրետա Գարբոյին
Նրա կարիերայի գագաթնակետերից մեկը դարձավ «Թագուհի Քրիստինա» (1933) պատմական դրաման։ Գլխավոր դերը կատարում էր լեգենդար Գրետա Գարբոն։ Այս ֆիլմի եզրափակիչ տեսարանը մտել է ռեժիսուրայի բոլոր դասագրքերի մեջ։
Մամուլյանը Գարբոյի առջև դրել էր ամենաբարդ խնդիրը՝ նայել հեռուն այնպես, որ յուրաքանչյուր հանդիսատես նրա աչքերում տեսնի իրենը։
«Ես ուզում եմ, որ դեմքդ թղթի մաքուր թերթիկ լինի։ Ոչինչ մի՛ խաղա։ Ոչնչի մասին մի՛ մտածիր»,- ասել էր նա դերասանուհուն։
Արդյունքը դարձավ կինոյի պատմության ամենախորհրդավոր և մեծագույն խոշոր պլաններից մեկը։
Բրոդվեյի արքան
Եթե Հոլիվուդում Մամուլյանը նորարար էր, ապա Բրոդվեյում՝ արքա։ Նրա ներդրումը թատերական արվեստում պակաս ծանրակշիռ չէ։
Հենց նա է բեմադրել պաշտամունքային մյուզիքլների օրիգինալ տարբերակները, որոնք կանխորոշեցին ժանրի ապագան տասնամյակներով.
- «Պորգի և Բես» (1935)․Ջորջ Գերշվինի մեծ օպերան առաջին անգամ կյանք առավ Մամուլյանի ղեկավարությամբ։
- «Օկլահոմա!» (1943)․Ներկայացում, որը փոխեց ամերիկյան մյուզիքլի կառուցվածքը՝ միավորելով դրաման, պարը և երաժշտությունը մեկ ամբողջության մեջ։
Հայկական հետքը
Չնայած համաշխարհային փառքին և ԱՄՆ-ում ապրելուն՝ Ռուբեն Մամուլյանը երբեք չէր մոռանում իր արմատների մասին։ Նա հպարտանում էր իր ծագմամբ և հաճախ խոսում հայկական մշակույթի ազդեցության մասին իր աշխարհայացքի վրա։
«Ես ունեմ միայն մեկ ազգություն՝ ես հայ եմ»,- սիրում էր կրկնել ռեժիսորը։
Նրա մտավորականությունը, պերֆեկցիոնիզմը և սերը արվեստի հանդեպ գալիս էին նրա մանկությունից, այն մթնոլորից, որում մեծացել էր։
Ժառանգությունը
Ռուբեն Մամուլյանը կյանքից հեռացավ 1987 թվականին Լոս Անջելեսում։ Նրա աստղը փայլում է Հոլիվուդի «Փառքի ծառուղում»։ Նրա ֆիլմերը («Զորրոյի նշանը», «Արյուն և ավազ», «Մետաքսե գուլպաներ») մինչ օրս դիտվում են մեկ շնչով։
Նա նկարիչ էր, որը վրձինը փոխարինել էր տեսախցիկով և գունավորել կինոյի սև-սպիտակ աշխարհը՝ լցնելով այն հնչյուններով և իմաստով։ Ռուբեն Մամուլյանը վառ ապացույցն է այն բանի, որ իսկական տաղանդը սահմաններ չի ճանաչում, բայց միշտ հիշում է իր ակունքները։