Սերգեյ Մերգելյան. Մաթեմատիկայի հայ հանճարը, որը հեղափոխեց խորհրդային գիտությունը
Սերգեյ Մերգելյանը 20-րդ դարի համաշխարհային մաթեմատիկայի ամենափայլուն դեմքերից է։ Նրա անունը գիտական աշխարհում կապվում է բացառիկ տաղանդի, երիտասարդ տարիքում սահմանած ռեկորդների և Հայաստանում ժամանակակից տեխնոլոգիաների հիմնադրման հետ։
Գիտական աշխարհի «հրաշամանուկը»
Սերգեյ Մերգելյանը ծնվել է 1928 թվականին Սիմֆերոպոլում, սակայն նրա ընտանիքը շուտով տեղափոխվել է Երևան։ Նրա գիտական վերելքն իսկապես ֆենոմենալ էր.
- 20 տարեկանումնա պաշտպանել է թեկնածուական թեզը, սակայն գիտական խորհուրդը, հիացած նրա աշխատանքով, նրան միանգամից շնորհել է գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Նա դարձավ ԽՍՀՄ պատմության մեջ ամենաերիտասարդ գիտությունների դոկտորը։
- 24 տարեկանումնա արդեն ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ էր, ինչը նույնպես բացառիկ ձեռքբերում էր այդ տարիքի համար։
Մերգելյանի թեորեմը. Համաշխարհային ճանաչում
Մերգելյանի գիտական գլխավոր հաջողությունը կոմպլեքս անալիզի բնագավառում էր։ 1951 թվականին նա ապացուցեց մի թեորեմ, որն այսօր մաթեմատիկական բոլոր դասագրքերում հայտնի է որպես «Մերգելյանի թեորեմ»։ Այն լուծեց ֆունկցիաների մոտարկման տեսության մեջ առկա մի բարդ խնդիր, որը տասնամյակներ շարունակ չէր հաջողվում լուծել աշխարհի խոշորագույն գիտնականներին։
Այս հայտնագործության համար 1952 թվականին նրան շնորհվեց ԽՍՀՄ պետական (Ստալինյան) մրցանակ։
«Մերգելյան ինստիտուտ». Հայկական IT-ի սկիզբը
Սերգեյ Մերգելյանը ոչ միայն տեսաբան էր, այլև հեռատես կազմակերպիչ։ Նրա ջանքերով 1956 թվականին Երևանում հիմնադրվեց Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտը (ԵրՄՄԳՀԻ)։ Ժողովուրդն այն պարզապես անվանում էր «Մերգելյանի ինստիտուտ»։
Այս կենտրոնը դարձավ Խորհրդային Միության համակարգչային տեխնիկայի և կիբեռնետիկայի կարևորագույն հանգույցներից մեկը։ Հենց այստեղ ստեղծվեցին առաջին հայկական համակարգիչները՝ «Հրազդանը» և «Նաիրին»։ Մերգելյանի շնորհիվ Հայաստանը դարձավ բարձր տեխնոլոգիաների կենտրոն, ինչի պտուղները մենք քաղում ենք մինչ օրս։
Բազմակողմանի անհատականությունը
Մերգելյանը միայն գիտությամբ չէր սահմանափակվում։ Նա օժտված էր հիանալի ձայնով և սիրում էր օպերային արվեստը։ Պատմում են, որ նա նույնիսկ կանգնած է եղել ընտրության առաջ՝ դառնալ օպերային երգի՞չ, թե՞ մաթեմատիկոս։ Բարեբախտաբար գիտության համար, նա ընտրեց թվերի աշխարհը, բայց մշակույթն ու արվեստը միշտ մնացին նրա կյանքի անբաժան մասը։
Ժառանգությունը
Կյանքի վերջին տարիներին Մերգելյանն ապրել և աշխատել է ԱՄՆ-ում, որտեղ էլ մահացել է 2008 թվականին։ Նրա աճյունը, իր կտակի համաձայն, տեղափոխվել է Մոսկվա և թաղվել մոր կողքին։
Սերգեյ Մերգելյանի անունն այսօր կրում է Երևանի փողոցներից մեկը, նրա անունով է կոչվում այն հայտնի զբոսայգին, որտեղ գտնվում է իր հիմնադրած ինստիտուտը։ Նա մնում է որպես ապացույց, որ հայկական միտքը կարող է նվաճել գիտական ամենաբարձր գագաթները և հիմք դնել ապագայի տեխնոլոգիաներին։