Վարազդատ Կազանչյան․ «Գեղեցկության բժիշկը», ով մասնիկ առ մասնիկ վերականգնում էր մարդկային դեմքը
Այսօր պլաստիկ վիրաբուժությունը ասոցացվում է փայլուն ամսագրերի, իդեալական քթերի և դեմքի ձգումների հետ։ Սակայն այս ոլորտի ակունքներում կանգնած էր մի մարդ, ում համար «գեղեցկությունը» այլ իմաստ ուներ՝ վերադարձնել մարդուն իր մարդկային կերպարանքը։
Վարազդատ Կազանչյան․ անուն, որը պետք է իմանա յուրաքանչյուր հայ։ Փախստական, ով դարձավ Հարվարդի պրոֆեսոր։ Ատամնաբույժ, ով դարձավ մեծագույն վիրաբույժ։ Մարդ, ում Առաջին համաշխարհային պատերազմի դաշտերում անվանում էին «Հրաշագործ», իսկ ավելի ուշ աշխարհը ճանաչեց որպես ժամանակակից պլաստիկ վիրաբուժության հիմնադիր հայր։
Պատմում ենք այն բժշկի անհավանական պատմությունը, ով ապացուցեց, որ վիրաբուժական դանակը կարող է բուժել ոչ միայն մարմինը, այլև հոգին։
Փախուստ դեպի անհայտություն
Վարազդատի պատմությունը սկսվել է ոչ թե ստերիլ կաբինետներում, այլ Արևմտյան Հայաստանի Երզնկա քաղաքում՝ 1879 թվականին։ Կյանքը դեռ վաղ հասակից փորձությունների ենթարկեց նրան․ կոտորածներից փրկվելու համար 16-ամյա պատանին ստիպված էր փախչել ԱՄՆ։
Ամերիկան նրան դիմավորեց ոչ թե գրկաբաց, այլ Վուսթեր քաղաքի մետաղալարերի գործարանի ծանր աշխատանքով։ Բայց Վարազդատն ուներ մեծ երազանք։ Երեկոյան ժամերին նա սովորում էր լեզուն, կարդում գրքեր և ի վերջո կարողացավ ընդունվել Հարվարդի ատամնաբուժական դպրոց։
Նա տաղանդավոր էր, բծախնդիր և աներևակայելի աշխատասեր։ 1915 թվականին նա արդեն ուներ հաջող պրակտիկա, կարգավիճակ և խաղաղ կյանք Բոստոնում։ Սակայն սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը։
«Արևմտյան ճակատի հրաշագործը»
1915-ին Կազանչյանը որպես կամավոր մեկնեց Ֆրանսիա՝ Հարվարդի բժշկական կորպուսի կազմում։ Այն, ինչ նա տեսավ հոսպիտալներում, կսարսափեցներ յուրաքանչյուրին։
Դա խրամատային պատերազմ էր։ Զինվորները, դուրս նայելով խրամատներից, ստանում էին դեմքի սարսափելի վնասվածքներ բեկորներից։ Այն ժամանակվա բժիշկներն անզոր էին․ նրանք կարող էին կարել վերքը, բայց մարդը մնում էր այլանդակված դեմքով, առանց ծնոտի, անկարող՝ ուտելու կամ խոսելու։
Եվ այստեղ գործի անցավ ատամնաբույժ Կազանչյանը։
Նա հասկացավ, որ ընդհանուր վիրաբուժության մեթոդներն այստեղ չեն աշխատում, և սկսեց կիրառել ինժեներական մոտեցում․
- Օգտագործում էր մետաղալարեր, ռետիններ և կոճակներ՝ ջարդված ոսկորները իրար միացնելու համար։
- Ստեղծում էր եզակի ներմուխային (բերանի ներսում դրվող) բեկակալներ, որոնք պահում էին ծնոտը ներսից։
- Վերցնում էր հյուսվածքներ մարմնի այլ մասերից՝ դեմքի մաշկը վերականգնելու համար։
Զինվորները, որոնց համարում էին անհույս, նրա հոսպիտալից դուրս էին գալիս նոր դեմքերով։ «Հայ հրաշագործի» համբավը տարածվեց ողջ ռազմաճակատով։ Զինվորներն իրենք նրան կոչում էին «The Miracle Man of the Western Front» (Արևմտյան ճակատի հրաշագործ)։
«Գեղեցկության բժշկի» ծնունդը
Հենց Կազանչյանն առաջինը հասկացավ․ ֆունկցիան (ծամելը, խոսելը) վերականգնելը գործի միայն կեսն է։ Կարևոր է մարդուն վերադարձնել իր դեմքը, իր անհատականությունը։
«Դեմքը մարդու այցեքարտն է։ Եթե այն ավերված է, ավերվում է նաև անհատականությունը», — կարծում էր բժիշկը։
Ըստ էության, նա դրեց պլաստիկ վիրաբուժության էթիկական հիմքերը։ Նա վիրահատել է ավելի քան 3000 զինվորի՝ վարելով մանրակրկիտ գրառումներ և էսքիզներ։ Այդ արխիվները հետագայում դասագիրք դարձան ամբողջ աշխարհի վիրաբույժների համար։
Իր ծառայությունների համար նա պարգևներ ստացավ Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի կառավարություններից, իսկ Ուինսթոն Չերչիլն անձամբ շնորհակալություն հայտնեց նրան բրիտանացի զինվորների փրկված կյանքերի (և դեմքերի) համար։
Հարվարդի առաջին պրոֆեսորը
Վերադառնալով ԱՄՆ՝ Կազանչյանն այլևս չէր կարող լինել պարզապես ատամնաբույժ։ Նա ստացավ բժշկության դոկտորի կոչում և շարունակեց զարգացնել նոր ուղղությունը։
1925 թվականին Հարվարդի համալսարանը հատուկ նրա համար ստեղծեց նոր պաշտոն՝ պլաստիկ վիրաբուժության պրոֆեսոր։ Նա դարձավ ԱՄՆ պատմության մեջ առաջին մարդը, ով կրեց այդ տիտղոսը։
Մինչև իր կյանքի վերջը (իսկ նա ապրեց 95 տարի) Վարազդատ Կազանչյանը վիրահատում էր, գրքեր գրում և սովորեցնում ուսանողներին։ Նա պլաստիկ վիրաբուժությունը «պատերազմի բժշկությունից» վերածեց «խաղաղության բժշկության»՝ օգնելով մարդկանց ազատվել բնածին արատներից և վթարների հետևանքներից։
Ժառանգություն
Այսօր, երբ լսում ենք «պլաստիկայի» մասին, հազվադեպ ենք մտածում պատմության մասին։ Բայց ամեն անգամ, երբ վիրաբույժները վերականգնում են դեմքը վնասվածքից հետո կամ ուղղում բարդ արատը, նրանք կիրառում են սկզբունքներ, որոնք դրվել են հայ գաղթական Վարազդատ Կազանչյանի կողմից։
Նա իսկական «Գեղեցկության բժիշկ» էր, ով հավատում էր, որ գեղեցկությունը հայելու մեջ առանց վախի և ցավի նայելու յուրաքանչյուր մարդու իրավունքն է։