Ալեքսանդր Շիրվանզադե. Քաղաքային կյանքի և մարդկային հոգեբանության անխոնջ տարեգիրը
Հայ գրականության պատմության մեջ Ալեքսանդր Շիրվանզադեն զբաղեցնում է առանձնահատուկ տեղ՝ որպես քաղաքային ռեալիստական վեպի և դրամատուրգիայի հիմնադիր։ Նա այն գրողն էր, ով կարողացավ վիրաբուժական ճշգրտությամբ վեր հանել հասարակական արատները, կապիտալիզմի ազդեցությունը մարդկային ճակատագրերի վրա և ընտանեկան բարդ հարաբերությունների հոգեբանական խորքերը։
Շամախիից մինչև Բաքվի նավթաշխարհ
Ալեքսանդր Մովսիսյանը ծնվել է 1858 թվականին Շամախիում։ Սակայն նրա որպես գրողի ձևավորման հարցում վճռորոշ դեր խաղաց Բաքուն։ Տասնյոթ տարեկանում տեղափոխվելով այս եռուն քաղաք՝ նա սեփական աչքերով տեսավ նավթային տենդը, հարստության կույր հետապնդումը և այն բարոյական անկումը, որն ուղեկցում էր արագ հարստացմանը։ Հենց այս դիտարկումներն էլ դարձան նրա գլուխգործոցների հիմքը։
«Քաոս». Բարոյականության և ոսկու բախումը
Շիրվանզադեի ստեղծագործության գագաթնակետը «Քաոս» վեպն է։ Սա միայն ընտանեկան պատմություն չէ, այլ մի ողջ հասարակարգի հոգեվարքի նկարագրություն։ Վեպում գրողը ցույց է տալիս, թե ինչպես է ոսկու տենդը քանդում ամենասուրբ կապերը՝ եղբորը դարձնելով եղբոր թշնամի, իսկ հոր ժառանգությունը՝ կռվախնձոր։ «Քաոսը» դարձավ հայկական ռեալիզմի ամենահզոր կտավներից մեկը, որն իր արդիականությունը չի կորցրել նաև այսօր։
Դրամատուրգիայի վարպետը. «Պատվի համար»
Որպես դրամատուրգ՝ Շիրվանզադեն ստեղծեց այնպիսի գործեր, որոնք մինչ օրս հայկական թատրոնի խաղացանկի անբաժան մասն են։ «Պատվի համար» դրաման բարոյականության, խղճի և շահի բախման ցնցող պատմություն է։ Էլիզբարյանի և նրա ընտանիքի ողբերգության միջոցով գրողը հարց է բարձրացնում. ի՞նչն է ավելի թանկ՝ հարստությո՞ւնը, թե՞ մարդկային պատիվը։
Շիրվանզադեի գրչին են պատկանում նաև այնպիսի հայտնի գործեր, ինչպիսիք են «Չար ոգին», «Նամուսը» (որի հիման վրա նկարահանվել է հայկական առաջին գեղարվեստական ֆիլմը) և «Արտիստը» պատմվածքը։
Կանանց իրավունքների պաշտպանը
Շիրվանզադեն հայ գրականության մեջ առաջիններից էր, ով խորությամբ անդրադարձավ կնոջ իրավազրկության և սոցիալական ճնշումների թեմային։ Նրա հերոսուհիները հաճախ դառնում են հնացած բարքերի և նյութական շահի զոհը, ինչը գրողը ներկայացնում էր մեծագույն ցավով ու կարեկցանքով։
Ժառանգությունը
Ալեքսանդր Շիրվանզադեն արժանացել է Հայաստանի և Ադրբեջանի ժողովրդական գրողի կոչմանը։ Նա մահացավ 1935 թվականին՝ թողնելով մի հարուստ գրական ժառանգություն, որը սովորեցնում է մեզ լինել սթափ, տեսնել իրականությունը և միշտ վեր դասել մարդկային արժեքները նյութականից։