Ավրորա Մարդիգանյան` հայկական Ժաննա դ’Արկը
Ավրորա (Արշալույս) Մարդիգանյանը խորհրդանշում է այն հազվագյուտ մարդկանց շարքը, ովքեր չկոտրվեցին ամենածանր և դաժան փորձությունների առաջ։ Հայոց ցեղասպանության սարսափների միջով անցնելով՝ նա կարողացավ վերապրել և իր անձնական պատմությամբ՝ գրքի ու կինոյի միջոցով, աշխարհին փոխանցել ճշմարտությունը տեղի ունեցածի մասին։
Մանկություն և ցեղասպանության մղձավանջը
Ավրորա Մարդիգանյանի իրական անունը Արշալույս Մարտիկյան էր։ Նա ծնվել է 1901 թվականին Դերսիմի գավառի Չմշկածագ քաղաքում (ներկայիս Թուրքիայի Թունջելի նահանգ), ունևոր ագարակատիրոջ և մետաքսագործի ընտանիքում։ Ութ երեխաներից երրորդն էր։ Արշալույսը շնորհալի աշակերտ էր և խոստումնալից ջութակահար։
1915 թվականի իրադարձությունները կտրուկ փոխեցին նրա կյանքը։ Նրա աչքի առաջ սպանվեցին հայրն ու եղբայրը, իսկ ինքը՝ մոր և քույրերի հետ, բռնի կերպով տեղահանվեց դեպի Սիրիայի անապատներ։ Արշալույսը վաճառվեց ստրկության՝ 85 ցենտի համարժեք գումարով, սակայն կարողացավ փախչել։ Չնայած կրկնակի գերեվարմանը՝ նա կրկին ազատվեց և 18 ամիս շարունակ, ոտքով անցնելով Դերսիմի լեռնաշղթան, թաքնվելով քարայրերում ու սնվելով բույսերով, հասավ Էրզրում, որտեղ նրան խնամքի տակ առան ամերիկյան միսիոներները։
Փրկություն, մարդասիրություն և Նյու Յորք
Փրկվելուց հետո Արշալույսը իր հերթին խնամեց մահմեդականներից ազատված հարյուրավոր հայ որբերի՝ դրսևորելով բացառիկ մարդասիրություն, որը հետագայում արժանացավ միջազգային գնահատանքի։ Նյու Յորք տեղափոխվելով՝ նա որդեգրվեց մի հայ ընտանիքի կողմից և սկսեց թերթերում հայտարարություններ հրապարակել՝ փորձելով գտնել իր ողջ մնացած եղբորը։
Այդ հայտարարությունները լրագրողների ուշադրությունը գրավեցին։ 1918 թվականին նրա վկայությունները ցեղասպանության մասին տպագրվեցին ամերիկյան թերթերում, իսկ նույն տարվա վերջում լույս տեսավ «Հոշոտված Հայաստան» գիրքը, որը հաջորդ տարիներին լայն տարածում գտավ և թարգմանվեց մի քանի լեզուներով։
Գիրքը, ֆիլմը և մոռացության տարիները
1918-ի վերջին սկսվեց նաև գրքի հիման վրա նկարահանված համր ֆիլմի աշխատանքը։ Գլխավոր դերում հանդես եկավ ինքը՝ արդեն Ավրորա Մարդիգանյան անունով։ «Հոշոտված Հայաստան» կամ «Հոգիների աճուրդ» անուններով հայտնի ֆիլմը ցուցադրվեց ԱՄՆ-ի և այլ երկրների կինոթատրոններում, իսկ դրա հասույթը Near East Relief կազմակերպության միջոցով ուղղվեց հայ որբերի օգնությանը։
Սակայն հանրային ելույթների և հիշողությունների ծանրությունը խորը հոգեբանական հետք թողեց Ավրորայի վրա։ 1920 թվականին նա հրաժարվեց հրապարակային խոսքից։ Հոլիվուդի ծրագրերը չիրագործվեցին, ֆիլմը հետագայում կորավ, իսկ գիրքն ու նրա անունը աստիճանաբար դուրս մնացին լայն հանրության ուշադրությունից։
Ավրորա Մարդիգանյանը կյանքի վերջին տարիներն ապրեց անձնական ծանր կորուստների ու մենակության մեջ։ Սակայն այսօր նա հիշվում է որպես մի կին, որի կամքն ու ճշմարտության ձայնը վերապրեց ժամանակը՝ դառնալով պատմական հիշողության անբաժանելի մաս։