Արամ Նալբանդյան. Քիմիական ֆիզիկայի հիմնադիրն ու գիտության երախտավորը
Հայաստանի գիտական մտքի պատմության մեջ իր առանձնահատուկ տեղն ունի աշխարհահռչակ գիտնական, ակադեմիկոս Արամ Բագրատի Նալբանդյանը։ Նա այն մարդն է, ում ջանքերով Հայաստանում հիմնադրվեց ու զարգացավ քիմիական ֆիզիկայի ոլորտը՝ երկիրը դարձնելով գիտական կարևորագույն կենտրոն։
Գիտական ուղին և Նոբելյան դպրոցը
Արամ Նալբանդյանը ծնվել է 1908 թվականին Գեղարքունիքի մարզի Հացառատ գյուղում (այժմ՝ Գավառի կազմում)։ Նրա գիտական ձևավորման հարցում վճռորոշ դեր է խաղացել Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտը, որտեղ նա աշխատել է Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Նիկոլայ Սեմյոնովի ղեկավարությամբ։
Լինելով Սեմյոնովի լավագույն աշակերտներից մեկը՝ Նալբանդյանը դարձավ շղթայական ռեակցիաների տեսության առաջամարտիկներից մեկն աշխարհում։
Գիտական հեղափոխություն. ԷՊՌ մեթոդը
Արամ Նալբանդյանի ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը քիմիական ռեակցիաների հետազոտման մեջ էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսի (ԷՊՌ) մեթոդի կիրառումն էր։ Նա առաջինն էր, ով կարողացավ այս մեթոդով հայտնաբերել և ուսումնասիրել ազատ ռադիկալները գազային փուլում ընթացող օքսիդացման շղթայական ռեակցիաներում։ Այս հայտնագործությունը նոր հորիզոններ բացեց քիմիական կինետիկայի համար։
Վերադարձ Հայաստան և Ինստիտուտի հիմնադրումը
1959 թվականին, արդեն լինելով կայացած և ճանաչված գիտնական, Նալբանդյանը տեղափոխվում է Երևան։ Նրա գլխավոր նպատակն էր Հայաստանում ստեղծել քիմիական ֆիզիկայի հզոր դպրոց։
- 1975 թվականին նրա անմիջական ջանքերով հիմնադրվեց Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտը։
- Նա զբաղվել է ոչ միայն տեսական գիտությամբ, այլև կարողացել է գիտական նվաճումները ներդնել արդյունաբերության մեջ՝ նպաստելով Հայաստանի տնտեսական զարգացմանը։
Ճանաչում և ժառանգություն
Արամ Նալբանդյանը ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի և ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս էր։ Իր գիտական գործունեության համար նա արժանացել է բազմաթիվ պետական պարգևների, այդ թվում՝ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի (1985 թ.)։
Այսօր ՀՀ ԳԱԱ Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտը կրում է Արամ Նալբանդյանի անունը։ Նրա թողած գիտական ժառանգությունը շարունակում է կենսունակ մնալ, իսկ նրա հիմնադրած դպրոցը դաստիարակել է գիտնականների մի քանի սերունդ, որոնք այսօր աշխատում են աշխարհի առաջատար գիտական կենտրոններում։
Արամ Նալբանդյանը մնում է որպես հայ գիտնականի անխոնջ աշխատասիրության և հայրենասիրության վառ օրինակ, ով իր համաշխարհային համբավը ծառայեցրեց սեփական հայրենիքի գիտական վերելքին։