Գանձակի հայկական թատրոնը․ մոռացված մշակութային էջ
19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Գանձակը եղել է Հարավային Կովկասի կարևոր մշակութային կենտրոններից մեկը։ Քաղաքի բազմազգ միջավայրում նշանակալի դեր է ունեցել հատկապես հայկական համայնքը, որը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել կրթական, հասարակական և մշակութային կյանքին։ Այդ գործունեության առանցքային ուղղություններից մեկը հայկական թատրոնն էր։
Թատերական խմբակներից մինչև կայացած բեմ
19-րդ դարի երկրորդ կեսին Ելիզավետպոլում ձևավորվեցին առաջին հայկական թատերական խմբակները։ Սկզբում դրանք սիրողական նախաձեռնություններ էին՝ կապված կրթական հաստատությունների, բարեգործական ընկերությունների և համայնքային կառույցների հետ։ Սակայն կարճ ժամանակ անց ձևավորվեց ավելի կազմակերպված թատերական կյանք։
Քաղաքում գործող հայկական դրամատիկական խմբերը բեմադրում էին հայկական դասականների ստեղծագործությունները՝ այդ թվում Գաբրիել Սունդուկյանի և Ալեքսանդր Շիրվանզադեի պիեսները։ Ներկայացումները հաճախ կազմակերպվում էին քաղաքային սրահներում, կրթական հաստատություններում կամ հատուկ վարձակալված դահլիճներում։
Թատրոնը զուտ մշակութային օջախ չէր․ այն նաև ազգային ինքնության պահպանման ու համայնքային համախմբման կարևոր հարթակ էր։
20-րդ դարի սկզբին Գանձակում Հայկական թատրոնը աշխատում էր մեծ թափով՝ կանոնավոր ներկայացումներ էր կազմակերպում և հյուրընկալում այլ քաղաքներից ժամանած դերասանների։ Ներկայացումները ուղեկցվում էին երաժշտական համարներով, գրական երեկոներով և բարեգործական միջոցառումներով։ Հայկական թատրոնը կարևոր դեր ուներ հատկապես երիտասարդության կրթության ու դաստիարակության գործում։ Այն նպաստում էր գրականության տարածմանը, հասարակական խնդիրների քննարկմանը և ազգային գիտակցության ամրապնդմանը։
Այսօր այդ մշակութային ժառանգությունը պահպանվում է հիմնականում հիշողությունների միջոցով։ Սակայն պատմական փաստերը վկայում են, որ Գանձակի հայկական թատրոնը ժամանակին եղել է քաղաքի հասարակական կյանքի կարևոր բաղադրիչը՝ ձևավորելով մշակութային ինքնություն և թողնելով իր հետքը տարածաշրջանի թատերական պատմության մեջ։