Դիանա Աբգար` առաջին կին դիվանագետը և Հայաստանի ձայնը Հեռավոր Արևելքում

Նա ծնվել էր հեռու հայրենիքից՝ տրոպիկական Ռանգունում, մետաքսի, համեմունքների և գաղութային նավահանգիստների աշխարհում։ Բախտի բերումով հենց այս կինը՝ Դիանա Աբգարը, պիտի դառնար այն մարդը, ով առաջինը ստիպեց Ճապոնիային լսել Հայաստանի ձայնը,  և դարձավ աշխարհի առաջին կին դիվանագետը, պաշտոնապես զբաղեցնելով դիվանագիտական պաշտոն։

Հնդկաստանից եկած հարուստ հայ ընտանիքի դուստր լինելով՝ Դիանան դեռ մանկությունից տիրապետում էր մի քանի լեզվի՝ անգլերենին, հայերենին, հինդիին և սանսկրիտին։ Ամուսնանալով վաճառական Միքայել Աբգարի հետ՝ նա տեղափոխվեց Ճապոնիա, որտեղ ամուսնու հետ հիմնեց առևտրային ընկերություն և բացեց «Great Eastern» հյուրանոցը Կոբե քաղաքում՝ այն վայրում, որտեղ Արևելքն հանդիպում էր Արևմուտքին։

Ամուսնու մահից հետո Դիանան մնաց մենակ՝ երեխաների հետ։ Բայց վշտին չտրվելով՝ նա ստանձնեց ընկերության ղեկավարումը և միաժամանակ սկսեց գրել գրքեր։ Նրա գրիչը «սուր» էր՝ իբրև թուր, իսկ ոճը՝ համարձակ ու խոհափիլիսոփայական։ Իր հոդվածներում և պամֆլետներում նա գրում էր Ադանայի ջարդերի մասին՝ բացահայտելով երիտթուրքական կառավարության հանցագործությունները և կոչ անելով աշխարհին՝ աչքերը բացել և տեսնել հայկական ժողովրդի տառապանքները։

«Ես փառք չեմ որոնում, — գրում էր նա։ — Ես պարզապես ուզում եմ, որ մարդկությունը դադարի կույր լինել»։

XX դարի սկզբին նրա անունը արդեն հայտնի էր Ճապոնիայում, ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում։ Ամերիկյան թերթերը մեջբերում էին նրա գրքերը՝ «Ճշմարտությունը հայկական կոտորածի մասին», «Հայաստանը, որը դավաճանեցին», «Խաղաղություն և ոչ խաղաղություն»։ Նա գրում էր անգլերեն՝ որպեսզի աշխարհը լսի Հայաստանի ձայնը։

Երբ Ցեղասպանությունից հետո Սիբիրի և Ճապոնիայի տարածքով հայ փախստականներ էին գալիս, նրա տունը Յոկոհամայում նրանց համար ապաստան դարձավ։ Առևտրային ընկերությունը վերածվեց ոչ պաշտոնական հյուպատոսարանի․ Դիանան անձամբ էր զբաղվում անցագրերի տրամադրմամբ, բանակցում դիվանագետների հետ, վճարում մարդկանց փոխարեն, խնդրում նավային ընկերություններին տոմսեր տալ զեղչով։
«Նրա մեկ բառը ավելի արժեք ուներ, քան ցանկացած փաստաթուղթ», — գրում էին ժամանակակիցները։

1920 թվականին, երբ երիտասարդ Հայաստանի Հանրապետությունը հուսահատորեն պայքարում էր միջազգային ճանաչման համար, հենց Դիանա Աբգարի ջանքերով Ճապոնիան դարձավ առաջին երկիրը, որը ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը։ Նույն թվականին նա նշանակվեց Հայաստանի գլխավոր հյուպատոսը Հեռավոր Արևելքում, դառնալով աշխարհի առաջին կին դիվանագետը։

Նրա նամակները հասցեագրված էին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին, պետական քարտուղար Ռոբերտ Լանսինգին, ինչպես նաև հումանիտար գործիչներին ու գիտնականներին։ Նա վարում էր հեռակա դիվանագիտական պատերազմ՝ հանուն Հայաստանի՝ առանց բանակի, առանց դրոշի, բայց՝ անբասիր գրիչով և անսասան կամքով։

Դիանան խորապես հավատում էր հավատքի և ոգու ուժին։ «Չգիտեմ՝ կգա՞ այն օրը, երբ նորից կմտնեմ իմ եկեղեցի և կլսեմ այն աղոթքները, որոնք ցնցում են հոգին», — գրում էր նա հեռավոր Յոկոհամայից։

Նա մահացավ նույն քաղաքում, որը դարձել էր իր երկրորդ տունը։ Թաղված է ամուսնու կողքին՝ ճապոնական վարդածաղիկների (սակուրաների) տակ։ Այսօր նրա գերեզմանը գտնվում է Հայ-ճապոնական բարեկամության ընկերության հովանու ներքո՝ որպես խորհրդանիշ այն կնոջ, ով երբեք չէր եղել հայրենիքում, բայց արեց ավելի շատ, քան շատերը, ովքեր ապրել էին նրա երկնքի տակ։

Դիանա Աբգարը մնաց պատմության մեջ ոչ միայն որպես առաջին կին, որ ղեկավարեց հյուպատոսարան, այլև որպես առաջին ձայնը Հայաստանից, որ հնչեց՝ ծովերն ու մայրցամաքները հատելով։