Երևանի օպերային սիրտը․ Հայաստանի գլխավոր թատրոնի պատմությունը

Երևանի հենց կենտրոնում վեր է խոյանում Հայաստանի գլխավոր մշակութային և ճարտարապետական խորհրդանիշներից մեկը՝ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան ազգային ակադեմիական օպերայի և բալետի թատրոնը։ Հայերի համար սա պարզապես թատրոն չէ, այլ ազգային ինքնության մի մաս, մի վայր, որտեղ պատմությունը, երաժշտությունն ու ճարտարապետությունը միավորվել են մեկ ամբողջության մեջ։

Շենքի հեղինակը նշանավոր ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանն է։ Հենց նա է ձևավորել այն Երևանի կերպարը, որն այսօր համարվում է մայրաքաղաքի այցեքարտը։ Նրա նախագծով կառուցված թատրոնը դարձավ ճարտարապետական իրական գլուխգործոց և 1937 թվականին Փարիզում անցկացված միջազգային ցուցահանդեսում արժանացավ գլխավոր մրցանակի։ Բավական տպավորիչ արդյունք մի երկրի համար, որն այդ տարիներին ավելի շատ պայքարում էր գոյատևման, քան ճարտարապետական մրցանակների համար։

Թատրոնը ստեղծվել է հայ ժողովրդի համար չափազանց ծանր ժամանակաշրջանում։ XX դարի առաջին կեսը պատերազմների, ողբերգությունների և ավերածությունների շրջան էր, սակայն նույնիսկ այդ պայմաններում սեփական օպերային թատրոն ունենալու գաղափարը Հայաստանի համար ազգային արժանապատվության հարց էր։ Մշակույթը պահպանելու և զարգացնելու ցանկությունն ավելի ուժեղ գտնվեց, քան տնտեսական դժվարությունները։

1933 թվականի հունվարի 20-ին հայկական օպերային թատրոնի վարագույրը բարձրացավ առաջին անգամ։ Չնայած հայ ժողովրդի բազմադարյա պատմությանը՝ հենց XX դարն էր, որ դարձավ ազգային օպերայի և բալետի թատրոնի ձևավորման ժամանակաշրջանը։ Թատրոնի բեմում կյանք ստացան հայկական երաժշտական մշակույթի նշանավոր ստեղծագործությունները՝ «Ալմաստը», «Անուշը» և «Արշակ Երկրորդը»։ Այս բեմադրությունները փաստացի դարձան հայկական երաժշտաթատերական դպրոցի հիմքը։

Տասնամյակներ շարունակ թատրոնը մնացել է երկրի երաժշտական կյանքի գլխավոր կենտրոնը։ Այստեղ ձևավորվել են հայկական օպերայի և բալետի ավանդույթները, հանդես են եկել նշանավոր կատարողներ, ստեղծվել նոր բեմադրություններ։ Թատրոնի պատմության մեջ առանձնահատուկ դեր է ունեցել Արամ Խաչատրյանը։ Նրա ստեղծագործությունները, այդ թվում՝ հանրահայտ «Սպարտակ» բալետը, կարևոր տեղ զբաղեցրին խաղացանկում և ամրապնդեցին հայկական երաժշտության ներկայությունը համաշխարհային բեմերում։

Այսօր թատրոնն ապրում է զարգացման առավել ակտիվ փուլերից մեկը։ Երևանի բեմում պարբերաբար հանդես են գալիս միջազգային ճանաչում ունեցող օպերային աստղեր և բալետային խմբեր, իսկ հայկական թատրոնի արտիստները ներկայացնում են Հայաստանը աշխարհի խոշորագույն բեմերում։ Վառ օրինակներից մեկը Արամ Խաչատրյանի «Գայանե» բալետի հաջող ներկայացումն էր Սանկտ Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոնում, որը բարձր գնահատականի արժանացավ քննադատների կողմից։

Հայաստանի օպերայի և բալետի ժամանակակից թատրոնը շարունակում է ընդլայնել իր խաղացանկը՝ համադրելով ազգային ժառանգությունն ու համաշխարհային օպերային և բալետային արվեստի գլուխգործոցները։ Եվ, թերևս, հենց դա է նրա գլխավոր ուժը՝ միաժամանակ լինել հայկական մշակույթի պահապան և համաշխարհային երաժշտական ավանդույթի մի մաս։