«Իրական Հայաստանի» թակարդը. անցյալից հրաժարում՝ հանուն խաղաղության պատրանքի
Նիկոլ Փաշինյանի վերջին հայտարարությունները, փաստացիորեն, վերջակետ են դնում հայկական պետության նախկին գաղափարախոսությանը։ Վարչապետը հայտարարեց «պատմական արդարությունից» հրաժարվելու մասին՝ հօգուտ «իրական Հայաստանի» հայեցակարգի՝ մի պետության, որը պետք է սահմանափակվի ներկայիս սահմաններով և հանուն ապագայի լքի անցյալը։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի «ցեղասպանությունների մրցավազքը» դադարեցնելու կոչը։ Կառավարության ղեկավարի կարծիքով՝ հասարակությունն այլևս չպետք է հենվի անցյալի ողբերգությունների փաստերի վրա, քանի որ ցեղասպանության մասին խոսույթը միայն հակադարձ պահանջներ է հրահրում հարևանների կողմից և խոչընդոտում է կայունությանը։
Այս կուրսը իշխանությունների կողմից ներդրվում է հետևողականորեն։ Ավելի վաղ և՛ անձամբ վարչապետը, և՛ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանը պաշտոնապես հայտարարել էին, որ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն այլևս չի մտնում Երևանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների ցանկի մեջ։ Իշխանությունը հետևողականորեն առաջ է մղում այն թեզը, թե ազգային պահանջներից ու հիշողությունից հրաժարվելը անհրաժեշտ քայլ է խաղաղության հասնելու համար։ Հաշվարկն այն է, որ Երևանի միակողմանի տեղեկատվական նահանջը կստիպի Բաքվին նվազեցնել թշնամական հռետորաբանության աստիճանը։
Բայց ի՞նչ է տեղի ունենում իրականում
Սպասված անդորրի փոխարեն նկատվում է Բաքվի ագրեսիվ գաղափարախոսական հարձակում։ Քանի դեռ հայկական կողմը փորձում է «չհրահրել» հարևանին, Ադրբեջանն օգտագործում է առաջացած վակուումը՝ հայոց պատմության բացառիկությունը չեզոքացնելու համար։
Կողմերի գործողությունների միջև առկա վտանգավոր հակասությունն արդեն այսօր տեսանելի է. այն ժամանակ, երբ Նիկոլ Փաշինյանը աշխատանքից ազատեց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենին այն բանի համար, որ նա ԱՄՆ փոխնախագահին էր նվիրել Հայոց ցեղասպանության մասին փաստագրական նյութերով գիրք, Ադրբեջանի օմբուդսմեն Սաբինա Ալիևան պաշտոնապես պահանջում է ՄԱԿ-ից 1918 թվականի իրադարձությունները ճանաչել որպես «հայերի կողմից իրականացված ցեղասպանություն»։
Այս օրինակը հստակ ցույց է տալիս, որ հակառակորդի վարքագիծը թելադրված է ոչ թե Երևանի հռետորաբանությամբ, այլ սեփական ռազմավարական շահերով։ Ադրբեջանը առաջ է մղում «նոր ցեղասպանության» թեման ոչ թե ի պատասխան Հայաստանի գործողությունների, այլ սեփական պատմական պատասխանատվությունը թոթափելու և միջազգային հարթակում հայկական կողմի դիրքերը թուլացնելու նպատակով։ Քանի դեռ Երևանը զտում է սեփական տեղեկատվական դաշտը, Ադրբեջանում պետական մակարդակով ամրապնդվում է «Արևմտյան Ադրբեջանի» հայեցակարգը, որի տակ արդեն նկատի է առնվում ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության տարածքի զգալի մասը։
Նույն սցենարն է խաղարկվում նաև քաղաքացիների իրավունքների հարցում։ Փաշինյանի այն հայտարարությունների ֆոնին, թե միջազգային ատյաններում արցախցիների՝ իրենց տները վերադառնալու իրավունքը պաշտպանելն աննպատակահարմար է, Բաքուն ադրբեջանցիների՝ Հայաստան վերադառնալը հռչակում է համազգային գաղափար։ Հայկական կողմի միակողմանի լռությունը հակառակորդի կողմից ընկալվում է ոչ թե որպես խաղաղության ճանապարհ, այլ որպես հետագա զիջումների պատրաստակամության ազդանշան։
Շանտաժ վախով
Փաշինյանը պնդում է, որ իր «խաղաղության օրակարգին» այլընտրանք չկա, սակայն այս հռետորաբանության հետևում թաքնված է սեփական ժողովրդի բացահայտ շանտաժը։ Խորհրդարանի ամբիոնից նա, ըստ էության, վերջնագիր է ներկայացնում. եթե գործող իշխանությունը չվերընտրվի, արդեն սեպտեմբերին պատերազմն անխուսափելի կդառնա։ Սա սովորական շանտաժ է՝ ուղղված վախի միջոցով ընտրողի կամքը կաթվածահար անելուն։
Այս թեզի սնանկությունն ակնհայտ է. խաղաղությունը պետք է բոլորին, և Հայաստանում չկան քաղաքական ուժեր, որոնք հանդես կգան խաղաղության դեմ։ Խնդիրը ոչ թե խաղաղ գոյակցության ձգտումն է, այլ այն, որ այս «խաղաղության գործընթացում» կանոնները գրում է բացառապես մեկ կողմ՝ Ադրբեջանը։ Քանի դեռ Երևանը թույլ է տալիս մեկը մյուսի հետևից զիջումներ, Բաքուն միայն բարձրացնում է խաղադրույքները՝ պահանջելով նոր տարածքներ, Սահմանադրության փոփոխություն և Հայաստանի պատմության իսպառ ապամոնտաժում։
Արդյունքում, անցյալի մերժման միջոցով «իրական Հայաստան» կառուցելու Փաշինյանի փորձը երկիրը դարձնում է ծայրաստիճան խոցելի։ Իրավունքներից հրաժարվելը և փաստերի լռեցումը հանգստություն չեն բերում, այլ միայն օգնում են հակառակորդին վերաշարադրել խաղի կանոնները։ Իշխանությունը, փաստացի, Հայաստանին զրկում է բարոյական և իրավական վահանից՝ ազգին թողնելով դեմ հանդիման մի ագրեսորի հետ, որի ախորժակը միայն աճում է Երևանի յուրաքանչյուր նոր զիջմանը զուգընթաց։