Խաչատուր Աբովյան. Մեծ լուսավորիչը և հայ նոր գրականության հիմնադիրը
Հայոց պատմության մեջ կան անուններ, որոնք նշանավորում են մի ամբողջ դարաշրջանի սկիզբ։ Այդպիսին է Խաչատուր Աբովյանը՝ գրող, մանկավարժ, լուսավորիչ և այն մարդը, ով համարձակություն ունեցավ գրականություն բերել ժողովրդական լեզուն՝ աշխարհաբարը։
Կրթությունը և «Դորպատյան» տարիները
Խաչատուր Աբովյանը ծնվել է 1809 թվականին Քանաքեռում (այժմ՝ Երևանի թաղամաս)։ Նախնական կրթությունը ստացել է Էջմիածնում և Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ Սակայն նրա աշխարհայացքի ձևավորման համար վճռորոշ եղավ Դորպատի (այժմ՝ Տարտու, Էստոնիա) համալսարանում սովորելու տարիները։
Այնտեղ նա յուրացրեց եվրոպական առաջադեմ գիտությունն ու մշակույթը՝ վերադառնալով հայրենիք այն հաստատուն համոզմունքով, որ հայ ժողովրդի փրկությունը կրթության և լուսավորության մեջ է։
Վերելքը դեպի Արարատ. Պատմական քայլ
1829 թվականին Աբովյանը մասնակցեց գերմանացի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարոտի արշավախմբին և առաջին անգամ բարձրացավ Արարատ լեռան գագաթը։ Այս վերելքն ուներ ոչ միայն գիտական, այլև մեծ խորհրդանշական նշանակություն հայերի համար, քանի որ մինչ այդ լեռը համարվում էր սրբազան և անմատչելի։
«Վերք Հայաստանի». Հայ նոր գրականության ծնունդը
Աբովյանի ամենամեծ գիտական ու գրական սխրանքը նրա «Վերք Հայաստանի» վեպն է (գրվել է 1841 թ., հրատարակվել է հետմահու՝ 1858 թ.)։
- Աշխարհաբար.Սա առաջին վեպն էր, որը գրված էր ժողովրդին հասկանալի լեզվով՝ ի հակադրություն մեռած գրաբարի։
- Հայրենասիրություն.Վեպում Աբովյանը պատկերել է հայ ժողովրբի ծանր վիճակը և ազատագրական պայքարի ոգին։ Աղասու կերպարը դարձավ հայրենասիրության և անձնազոհության խորհրդանիշ։
Աբովյանի հայտնի խոսքը՝ «Շունչդ տո՛ւր, հոգիդ տո՛ւր, բայց քո հայրենիքը մի՛ տուր», դարձավ պատգամ գալիք սերունդների համար։
Մանկավարժական գործունեությունը
Աբովյանը ոչ միայն գրող էր, այլև մեծ մանկավարժ։ Նա երազում էր ստեղծել նոր տիպի դպրոցներ, որտեղ երեխաները կսովորեին մայրենի լեզվով և կստանային աշխարհիկ գիտելիքներ։ Նա հեղինակ է առաջին աշխարհաբար դասագրքի՝ «Նախաշավիղ կրթության»-ը։
Առեղծվածային անհետացումը
1848 թվականի ապրիլի 2-ի վաղ առավոտյան Աբովյանը դուրս եկավ տնից և այլևս չվերադարձավ։ Նրա անհետացումը մինչ օրս մնում է հայ պատմագիտության ամենամեծ առեղծվածներից մեկը։ Կան բազմաթիվ վարկածներ՝ սպանությունից մինչև աքսոր, սակայն ոչ մեկը վերջնականապես ապացուցված չէ։
Ժառանգությունը
Խաչատուր Աբովյանի անունն այսօր կրում է Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանը, փողոցներ, դպրոցներ և քաղաք Հայաստանում։ Քանաքեռում գործում է նրա տուն-թանգարանը։
Նա մնում է որպես հայ մտքի այն հսկան, ով բացեց հայ ժողովրդի հոգևոր զարթոնքի դռները և մեզ վերադարձրեց մեր լեզուն ու արժանապատվությունը։