Սայաթ-Նովա. Սիրո, իմաստության և եղբայրության հավերժական երգիչը

Հայ մշակույթի պատմության մեջ կան անուններ, որոնք ժամանակի ընթացքում ոչ թե հնանում, այլ ավելի են փայլում։ Այդպիսին է 18-րդ դարի մեծագույն աշուղը՝ Սայաթ-Նովան։ Նրա երգերը մինչ օրս հնչում են խնջույքներում, բեմերում և սիրահարների սրտերում՝ ապացուցելով, որ իսկական արվեստը սահմաններ չի ճանաչում։

Ով էր «Երգի որսորդը»

Սայաթ-Նովան (իրական անունը՝ Հարություն Սայադյան) ծնվել է մոտ 1712 կամ 1722 թվականին։ Թեև ծննդավայրի հետ կապված վեճերը շարունակվում են (Թիֆլիս, թե՞ Սանահին), հայտնի է, որ նա մեծացել է Թիֆլիսում։ Մինչև երաժշտությանը նվիրվելը նա զբաղվել է ջուլհակությամբ, սակայն նրա հոգին միշտ ձգտել է դեպի երգն ու քյամանչան։

Նրա կեղծանունը՝ Սայաթ-Նովա, ունի տարբեր մեկնաբանություններ, բայց ամենատարածվածը և գեղեցիկը «Երգի որսորդ» կամ «Երգի թագավոր» տարբերակն է։

Երեք լեզու, մեկ սիրտ

Սայաթ-Նովան իսկական կոսմոպոլիտ էր իր ժամանակի համար։ Նա ստեղծագործում էր երեք լեզվով՝ հայերեն, վրացերեն և թուրքերեն (ադրբեջաներեն), ինչի շնորհիվ դարձավ Կովկասի ժողովուրդներին միավորող խորհրդանիշ։

Նրա տաղանդն այնքան մեծ էր, որ նա դարձավ վրաց Հերակլ II թագավորի պալատական երգիչը։ Սակայն, ինչպես հաճախ լինում է մեծերի հետ, նրա կյանքը հարթ չընթացավ։ Ըստ ավանդույթի՝ աշուղը սիրահարվել էր թագավորի քրոջը (կամ դստերը)՝ Աննային, ինչը անթույլատրելի էր պալատական օրենքներով։ Այս ողբերգական սերը դարձավ նրա բազմաթիվ գլուխգործոցների ներշնչանքը։

«Աշխարհս մե փանջարա է…»

Սայաթ-Նովայի ստեղծագործության մեխը սերն է, բայց ոչ միայն կնոջ հանդեպ, այլև՝ Աստծո, մարդու և արդարության։ Նա առաջիններից էր, ով համարձակվեց քննադատել աշխարհի անարդարությունները, մեծամիտ իշխանավորներին և գովերգել պարզ մարդուն։

Նրա ամենահայտնի տողերը իմաստություն են սերունդների համար.

• «Ամեն մարթ չի կանա խմի՝ իմ ջուրը ուրիշ ջրեն է…»
• «Աշխարհս մե փանջարա է (լուսամուտ), թալերումեն (փողոցներից) բեզարիլ իմ…»

 

Կյանքի մայրամուտը

Պալատից վտարվելուց հետո Սայաթ-Նովան ընդունեց հոգևորականի սքեմը և կյանքի վերջին տարիներն անցկացրեց Հաղպատի վանքում։ Նրա մահը նույնպես լեգենդար էր. 1795 թվականին, երբ աղա Մահմուդ խան Ղաջարը ներխուժեց Թիֆլիս, Սայաթ-Նովան աղոթում էր եկեղեցում։ Թշնամիները պահանջեցին դուրս գալ և ուրանալ հավատը, ինչին նա պատասխանեց իր հայտնի տողերով՝ «Չեմ դավանի տաճկի հավատին» և նահատակվեց հենց եկեղեցու մեջ։

Ժառանգությունը

Այսօր Սայաթ-Նովան ավելին է, քան պարզապես աշուղ։

• Նրա կյանքի մոտիվներով Սերգեյ Փարաջանովը նկարահանել է համաշխարհային կինոյի գլուխգործոցներից մեկը՝ «Նռան գույնը»։
• Նրա երգերը կատարվում են ամենատարբեր ժանրերում՝ ազգայինից մինչև ջազ և ռոք։

Սայաթ-Նովան մեզ սովորեցրեց, որ սերը տառապանք է, բայց առանց այդ տառապանքի հոգին չի կարող մաքրվել ու բարձրանալ։