«Վերնատուն»՝ Թիֆլիսի հինգերորդ հարկի հրաշքը
Թիֆլիս, 1899 թվականի աշուն։ Բեհբության փողոցի № 50 տան ամենավերևում՝ հինգերորդ հարկում, Հովհաննես Թումանյանը նոր է վարձել բնակարան։ Փոքրիկ, բայց բարձրադիր տարածքը շուտով դառնում է հայ մտավորականության ամենաթեժ հավաքույթների վայրը։ Այստեղ է ծնվում «Վերնատունը»՝ հայ գրականության առաջին իսկական սալոնը, որտեղ անդամներին անվանում էին վերնականներ, իսկ կին հյուրերին՝ վերնանուշներ։
Շաբաթը մեկ-երկու անգամ՝ հիմնականում հինգշաբթի և շաբաթ օրերին, աստիճաններով բարձրանում էին Թիֆլիսի ամենալուսավոր գրիչները։ Թումանյանի հյուրընկալ տանիքի տակ հավաքվում էին ազգի լուսավոր ուղեղները՝ «իրար տեսնելու և զրույց անելու»։ Տանտերը՝ Հովհաննես Թումանյանը, մնում էր միակ և անփոփոխ նախագահը։ Նշանաբանը պարզ ու հզոր էր՝ «Վե՛ր, միշտ վեր»։
Մշտական «վերնականները» քիչ էին, բայց որակյալ՝ Ղազարոս Աղայանը (գրական նահապետը՝ և՛ տարիքով, և՛ հեղինակությամբ), Ավետիք Իսահակյանը, Լևոն Շանթը (միակ «ողն ու ծուծով» թատերագիրը), երիտասարդ Դերենիկ Դեմիրճյանը (ամենակրտսերը, ով աչքի էր ընկնում ծաղրանկարներով ու սուր շարժերով), Նիկոլ Աղբալյանը (միակ ոչ բելետրիստը՝ տեսաբանն ու քննադատը)։
Բայց «վերնատունը» երբեք չէր սահմանափակվում միայն նրանցով։ Հյուր էին գալիս Մուրացանը, Պերճ Պռոշյանը, Վրթանես Փափազյանը, Կոմիտասը, նկարիչներ Գևորգ Բաշինջաղյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը… Նույնիսկ երիտասարդ Վահան Տերյանը, ում «Մթնշաղի անուրջները» 1908-ին արդեն բարձր գնահատանք էին ստացել Թումանյանից ու Իսահակյանից։ Եթե ակումբը շարունակեր գործել, նա, հավանաբար, կդառնար ամենաերիտասարդ «վերնականը»։
Հավաքներում կարդում էին ամեն ինչ՝ Էսքիլես, Սոֆոկլես, Շեքսպիր, Բայրոն, Սերվանտես… Համաշխարհային դասականները դարձել էին նրանց «պաշտամունքի առարկա», ինչպես գրում էր Դերենիկ Դեմիրճյանը։ Բայց ամենակարևորը՝ սեփական ստեղծագործությունները։ Նոր պոեմը, պատմվածքը կամ պիեսը նախ ընթերցվում էր հենց այստեղ՝ ընդհանուր քննադատության առաջ։
«Վերնատունը» վերակենդանացրեց Սայաթ-Նովային։ Մոռացված տաղերը հանեցին լույսի տակ, երգեցին խնջույքներին, դարձրին հայ ժողովրդական երգի ոսկե ֆոնդի մաս։ Իսահակյանը հետագայում հպարտությամբ կգրեր. «Մենք վերակենդանացրինք նրան»։
Ակումբը գործեց մոտ տասը տարի։ Այդ ընթացքում ծնվեցին գրականության մեր ամենամեծ գլուխգործոցներից շատերը։ Բայց 1908-ի վերջին ամեն ինչ խափանվեց։ Ռուսական իշխանությունները ձերբակալեցին Թումանյանին ու Իսահակյանին՝ հայտնի «Դաշնակցության գործով»։ Չորս «վերնականներից» երեքը ՀՅԴ անդամներ էին, իսկ Թումանյանն ու Իսահակյանը ոստիկանության մականուններ ունեին՝ «Ժոկեյ» և «Մոլոտ»։
Բացի քաղաքական հալածանքներից, կար նաև առօրյա դժվարությունները՝ անդամների աղքատությունը, ցրվածությունը։ Իսահակյանը գրում էր Ալեքսանդրապոլից կոտրված սրտով, Դեմիրճյանը Ժնևում էր սովորում, Շանթը երազում էր Եվրոպայի մասին… Թումանյանը նամակներով ցավով նշում էր, որ բոլորը «Եվրոպա գնալու» երազանքով են ապրում։
«Վերնատունը» փակվեց, բայց չմեռավ։ Այն դարձավ Հայ գրողների կովկասյան ընկերության հիմնաքարը՝ առաջին պետական գրանցում ունեցող հայ գրական կազմակերպությունը։
Տարիներ անց՝ 1921-ին, արդեն հիվանդ Թումանյանը Իսահակյանին կգրի Թիֆլիսից. «Թերևս այժմ կազմենք մեր «Վերնատունը» մեր երկրում ու վերջին օրներս միասին անցկացնենք… Դե արի՛, Ավո ջան»։
Այդ երազանքը չիրականացավ։ Բայց «վերնատան» ոգին՝ «վեր, միշտ վեր» կոչը, մնաց հայ գրականության սրտում՝ որպես մի փոքրիկ, բարձրադիր սենյակ, ուր ծնվեցին մեծ գործեր և մեծ ընկերություն։