Րաֆֆի. Հայ ազգային վեպի հայրն ու ազատության գաղափարախոսը
Հայ գրականության պատմության մեջ կան հեղինակներ, որոնց գրիչը հավասարազոր է զենքի, իսկ խոսքը՝ մարտակոչի։ Այդպիսին էր Րաֆֆին՝ մարդը, ով ոչ միայն ստեղծեց հայկական պատմավեպը, այլև կերտեց մի ողջ սերնդի աշխարհայացքը՝ սովորեցնելով երազել ազատության մասին և պայքարել հանուն սեփական հայրենիքի։
Փայաջուկից մինչև Թիֆլիս. Ճանապարհ դեպի ժողովուրդը
Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը ծնվել է 1835 թվականին Պարսկաստանի Սալմաստ գավառի Փայաջուկ գյուղում։ Նրա կյանքի ամենակարևոր դպրոցը եղան ճանապարհորդությունները Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանում։ Րաֆֆին իր աչքերով տեսավ ժողովրդի տառապանքը, անտարբերությունն ու տգիտությունը, բայց նաև տեսավ այն հսկայական ներուժը, որը թաքնված էր հայի հոգում։ Հենց այս տպավորություններն էլ հիմք դարձան նրա ապագա կոթողային գործերի համար։
Գրականությունը՝ որպես զարթոնքի զենք
Րաֆֆին հավատում էր, որ գրողը պետք է լինի իր ժողովրդի ուսուցիչն ու առաջնորդը։ Նրա համար գրականությունը ոչ թե ժամանց էր, այլ քաղաքական ու սոցիալական զենք։ Նա իր վեպերում բարձրացրեց այնպիսի հարցեր, որոնք այն ժամանակ համարվում էին համարձակ ու հեղափոխական.
- Ինչպե՞ս ձեռք բերել ազատություն։
- Ինչպե՞ս հաղթահարել ստրկամտությունն ու ներքին պառակտվածությունը։
- Ինչպե՞ս ստեղծել կրթված ու գիտակից հասարակություն։
Անմահ կերպարներ և վեպեր
Րաֆֆու ստեղծագործությունները հայկական ոգու հանրագիտարան են.
- «Կայծեր». Սա հայ երիտասարդության դաստիարակության ծրագիրն էր, որտեղ հերոսները փնտրում էին ազգի փրկության ուղիները։
- «Խենթը». Վեպ, որը դարձավ ազգային-ազատագրական պայքարի մանիֆեստը։ Վարդանի կերպարը ցույց տվեց, որ երբեմն «խենթությունն» ու համարձակությունն ավելի շատ բան կարող են փոխել, քան սառը հաշվարկը։
- «Սամվել» և «Դավիթ Բեկ». Պատմական այս վեպերով Րաֆֆին վերակենդանացրեց մեր փառահեղ անցյալը՝ ապացուցելով, որ մենք ունեցել ենք հզոր պետականություն և կարող ենք վերականգնել այն։
Րաֆֆու «Խենթության» ուժը
Րաֆֆին առաջիններից էր, ով քննադատեց հայության «լալկանությունն» ու պասիվությունը։ Նա կոչ էր անում չսպասել օտարի օգնությանը, այլ ապավինել սեփական բազկին։ Նրա հայտնի խոսքերը՝ «Ով չի ճանաչում իր հայրենիքը, չի կարող ճշմարիտ սիրել այն», այսօր էլ հնչում են որպես պատգամ։
Ժառանգությունը
Րաֆֆին մահացավ 1888 թվականին Թիֆլիսում, բայց նրա ստեղծած գաղափարները դարձան հայկական ազգային զարթոնքի հիմքը։ Առանց Րաֆֆու հնարավոր չէ պատկերացնել 20-րդ դարի սկզբի հայոց պատմությունը։ Նա մեզ սովորեցրեց լինել տեր մեր հողին, մեր լեզվին և մեր ապագային։
Րաֆֆին այն գրողն է, ում վեպերը կարդալիս հասկանում ես՝ հայրենասիրությունը ոչ թե խոսք է, այլ պատասխանատվություն ու գործ։