Հայ եկեղեցու ծիսական հագուստները․ դարերի խորքից եկող սրբազան խորհրդանիշներ
Հայ եկեղեցու ծիսական հանդերձները ոչ միայն հոգևոր կյանքի կարևոր բաղադրիչ են, այլև ազգային մշակույթի բացառիկ ժառանգություն։ Դրանք դարերի ընթացքում պահպանել են իրենց հիմնական ձևն ու խորհուրդը՝ դառնալով հայ եկեղեցական ավանդույթի, գեղարվեստական մտածողության և հոգևոր խորհրդաբանության անբաժանելի մասը։
Ծիսական հագուստները քրիստոնեական պաշտամունքի անփոխարինելի տարրերից են։ Առանց դրանց անհնար է պատկերացնել եկեղեցական արարողակարգը։ Դրանք առանձնացնում են հոգևորականին առօրյա աշխարհից և ընդգծում սրբազան ծառայության բնույթը։ Հայ առաքելական եկեղեցում, ինչպես նաև քրիստոնեական մյուս եկեղեցիներում, հոգևորականները՝ դպիրից մինչև կաթողիկոս, օգտագործում են իրենց աստիճանին համապատասխան զգեստներ և զարդեր։
Ավանդության համաձայն՝ հայ եկեղեցու զգեստների ձևերը հիմնականում ձևավորվել են Կեսարիայի և Երուսաղեմի եկեղեցիների ազդեցությամբ, սակայն հետագայում փոփոխվել են նաև հունական և կաթոլիկ եկեղեցիների ներգործությամբ։ Չնայած այդ ազդեցություններին՝ հայ եկեղեցին կարողացել է ստեղծել ազգային յուրահատուկ կերպար ունեցող ծիսական հանդերձանք։
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի թանգարանում պահպանվող հնագույն զգեստներն ու զարդերը վկայում են, որ դարերի ընթացքում դրանք մեծ փոփոխությունների չեն ենթարկվել։ Փոխվել են միայն զարդարանքի ձևերը, ասեղնագործության տեխնիկան և շքեղության աստիճանը։
Սև վեղարից մինչև շքեղ շուրջառ
Հայ եկեղեցու ամենաճանաչված խորհրդանիշներից մեկը վեղարն է՝ կուսակրոն հոգևորականների գլխի ծածկույթը։ Այն խորհրդանշում է աշխարհիկ կյանքից հրաժարումը և հոգևոր խոնարհությունը։ Սև գույնի վեղարը ծածկում է գլուխը, ուսերը և նույնիսկ սահմանափակում տեսադաշտը՝ խորհրդանշելով աշխարհից մեկուսացումը։
Հոգևորականների առօրյա հանդերձներից կարևոր է նաև պարեգոտը կամ կապան։ Այն ամբողջովին ծածկում է մարմինը և օգտագործվում է առօրյա ծառայության ընթացքում։ Ժամանակին ամուսնացյալ և կուսակրոն հոգևորականների պարեգոտները տարբեր գույների էին, սակայն այսօր գունավոր պարեգոտ կրելու իրավունք ունեն միայն բարձր աստիճանի հոգևորականները։
Ծիսական կարևոր հանդերձներից է փիլոնը՝ անթև վերարկու հիշեցնող զգեստը, որը կրում են ժամերգությունների և այլ եկեղեցական արարողությունների ժամանակ։ Փիլոնները լինում են հասարակ և ծաղկազարդ, իսկ բարձրագույն հոգևորականների դեպքում նաև մանուշակագույն և վարդագույն։
Հետաքրքիր խորհրդաբանություն ունեն նաև հողաթափերը, որոնք եկեղեցում համարվում են մաքրության և խոնարհության նշան։ Հին ժամանակներում եկեղեցու հատակները ծածկված էին գորգերով ու խսիրներով, և հոգևորականները ներս էին մտնում հատուկ հողաթափերով։
Պատարագի շքեղ զգեստավորումը
Սուրբ պատարագի ժամանակ հոգևորականների զգեստավորումը վերածվում է ամբողջական խորհրդանշական արարողության։ Պատարագիչ քահանայի հանդերձը բաղկացած է մի քանի մասերից՝ սաղավարտ, շապիկ, փորուրար, գոտի, թաշկինակ, բասպաններ, վակաս և շուրջառ։
Յուրաքանչյուր զգեստ ունի իր խորհուրդը։ Օրինակ՝ սաղավարտը խորհրդանշում է հոգևոր զրահը և Քրիստոսի փշե պսակը։ Այն հաճախ զարդարված է լինում խաչերով, մարգարիտներով, երբեմն նաև առաքյալների պատկերներով։
Փորուրարը քահանայական իշխանության և ծառայության նշանն է, իսկ գոտին խորհրդանշում է հոգևոր ամրությունը և ինքնազսպումը։ Բասպանները, որոնք ամրացվում են դաստակներին, խորհրդանշում են քահանայի ձեռքերի զորությունն ու պատրաստակամությունը սրբազան ծառայության համար։
Վակասը՝ ուսերին ամրացվող հատուկ օձիքը, ըստ մեկնաբանությունների, խորհրդանշում է մոլորյալ ոչխարին, որին Քրիստոս իր ուսերին վերցրեց դեպի փրկություն տանելու համար։
Շուրջառը համարվում է քահանայական գլխավոր զգեստը։ Այն կիսաբոլորակ ձև ունեցող երկար հանդերձ է, որը կրում են ոչ միայն պատարագի, այլև հանդիսավոր այլ արարողությունների ժամանակ։ Շուրջառը խորհրդանշում է արդարությունն ու հոգևոր պաշտպանությունը չարի դեմ։
Հայրապետական խորհրդանիշներ
Բարձրագույն հոգևորականների հանդերձանքն առավել շքեղ է։ Կաթողիկոսներն ու եպիսկոպոսները կրում են հատուկ խույր-թագ, պանակե, լանջախաչ, մատանի և հայրապետական գավազան։
Պանակեն ձվաձև լանջազարդ է՝ Աստվածամոր պատկերով, որը խորհրդանշում է հոգևոր իշխանությունն ու հավատարմությունը եկեղեցուն։ Լանջախաչերը ևս տարբերվում են ըստ աստիճանի․ վարդապետական խաչերն առավել հարուստ են զարդարված։
Հայրապետական գավազանը ևս բացառիկ նշանակություն ունի։ Կաթողիկոսի գավազանը հաճախ ունի վիշապաձև կամ օձաձև հարդարանք, խաչ և արծվի պատկերով ասեղնագործություններ։
Կանայք եկեղեցական ծառայության մեջ
Հայ առաքելական եկեղեցում պատմականորեն եղել են նաև կին ծառայողներ՝ սարկավագուհիներ և միանձնուհիներ։ Սարկավագուհիների մասին հիշատակություններ կան դեռևս 9-րդ դարից։ Ժամանակակից շրջանում կարևոր իրադարձություն դարձավ 2017 թվականին Թեհրանի հայոց թեմում Անի Քրիստի Մանվելյանի սարկավագուհի ձեռնադրությունը՝ շուրջ հարյուր տարվա դադարից հետո։
Ծիսական հանդերձանքը՝ որպես մշակութային ժառանգություն
Հայ եկեղեցու ծիսական զգեստները վաղուց արդեն դուրս են եկել զուտ եկեղեցական կիրառության շրջանակներից՝ դառնալով ազգային ինքնության և մշակութային հիշողության կարևոր մաս։ Դրանք միաժամանակ կրում են աստվածաբանական խոր խորհուրդ, պատմական հիշողություն և հայկական կիրառական արվեստի բացառիկ նմուշների արժեք։
Այսօր էլ հայ եկեղեցու յուրաքանչյուր ծիսական զգեստ շարունակում է պահպանել իր խորհուրդը՝ կապելով ժամանակակից հավատացյալին դարավոր ավանդույթի հետ։