Հին Տաթևի առեղծվածներն ու հրաշքները
Բարձր բազալտե սարահարթի եզրին, որտեղ հողը կտրվում է և սկսվում է անդունդային Որոտանյան կիրճը, կանգնած է Հայաստանի ամենահզոր ու խորհրդավոր վանքերից մեկը՝ Տաթևը։
IX դարի վերջում — X դարի սկզբին հիմնադրված Տաթևը շատ արագ դարձավ միջնադարյան Հայաստանի ինտելեկտուալ և հոգևոր կյանքի կենտրոն։ XI–XV դարերում այստեղ գործում էր հայտնի Տաթևի վարդապետարանը՝ համալսարանական մակարդակի դպրոց, որտեղ միաբանները ուսումնասիրում էին ոչ միայն աստվածաբանություն, այլև փիլիսոփայություն, մաթեմատիկա, հռետորություն, երաժշտություն և մանրանկարչություն։ Ծաղկման տարիներին վանքում ապրում էին հարյուրավոր միաբաններ, գիտնականներ և վարպետներ։ Տաթևը դարձել էր իսկական լուսավորության կենտրոն՝ գրքեր գրեթե անընդհատ պատճենվում էին, ֆրեսկաներ ստեղծվում, իսկ ապագա վարդապետները՝ Հայոց եկեղեցու բարձրագույն ուսուցիչները, պատրաստվում էին հենց այստեղ։
Սակայն Տաթևի ամենահիասքանչ հրաշքը թաքնված է վանքի բակում։
Դա Գավազանն է՝ X դարի (մոտ 904–906 թթ.) հայտնի ճոճվող սյունը։ Ութ մետրանոց ութանկյուն սյունը, որի գագաթը զարդարված է խաչքարով, հենված է հատուկ շարնիրային հիմքի վրա։ Այն կարող է թեթևակի ճոճվել երկրաշարժերի ժամանակ կամ նույնիսկ մոտեցող ձիավոր զորքի ծանր քայլերից։ Իրական միջնադարյան սեյսմոգրաֆ։ Միաբանները այն անվանում էին «կենդանի գավազան» կամ «վարդապետական գավազան»։ Երբ Գավազանը սկսում էր շարժվել, դա ազդանշան էր՝ կամ երկրագունդը զգուշացնում է վտանգի մասին, կամ թշնամին արդեն մոտ է։
Կառուցվածքի հանճարեղությունը դեռևս ապշեցնում է։ Հին ճարտարապետները հաշվարկել էին ծանրության կենտրոնը այնքան ճշգրիտ, որ սյունը դարեր շարունակ վերադառնում էր ուղղահայաց դիրքի՝ ցանկացած տատանումից հետո։ Այն վերապրել է տասնյակ ուժեղ երկրաշարժեր, արաբների, սելջուկների, մոնղոլների և նույնիսկ Թամերլանի զորքերի արշավանքները։ Լեգենդների համաձայն՝ նվաճողները մի քանի անգամ փորձել են ոչնչացնել «դևական սյունը», բայց այն անառիկ է մնացել։ 1931 թվականի ավերիչ երկրաշարժից հետո, երբ վնասվել էին վանքի գմբեթներն ու պատերը, Գավազանը գրեթե անվնաս էր մնացել։
Վանքի անունն ինքնին պատված է բանաստեղծական լեգենդով։Դրանցից մեկի համաձայն, «Տաթև» անունը ծագում է հայերեն «տա թև» արտահայտությունից։
Կառուցումն ավարտելուց հետո, քարագործ Վարպետը, դիմելով ցածրում գտնվող բանվորներին, երկու տաշեղ է պահանջում։ Ստանալով տաշեղները վարպետը համբուրում է դրանք և ասում՝ «Հոգին սուրբ տա թև»։ Խոսքը բերանին, նրա ուսերին թևեր են բուսնում։ Վարպետը թռչում, գնում է անհայտ ուղղությամբ։ Բանվորներն առանց վարպետի չեն կարողանում հանել վանքի փայտյա սկալաները։ Ժամանակ անց, լսելով, որ նա Պոլսում է գտնվում, վանքի շրջակայքի բնակիչները մարդ են ուղարկում վարպետի մոտ և խնդրում, որ նա գա հանի վանքի սկալաները։ Սակայն վարպետը չի վերադառնում։ Միայն հայտնում է հանելու եղանակը։ Վարպետի ասած խոսքից «Հոգին սուրբ տա թև» վանքը կոչվում է Տաթև։
Երկորրդ տարբերակի համաձայն՝ վանքը կոչվել է Թադեոս առաքյալի աշակերտ Եվստաթեոսի անունով։ Նա այս վայրերում տանջամահ է եղել, իսկ 4-րդ դարում իր գերեզմանի վրա կառուցվել է եկեղեցի։ Բերդի պարիսպների ետևում պահպանվել են եկեղեցու ավերակները, որոնք հեռու չեն Տաթևի վանքին։
Տաթևը գտնվում է իդեալական վայրում՝ բնական ամրոց անդունդի եզրին, որտեղից բացվում է Հայաստանում ամենահիասքանչ տեսարաններից մեկը։ Համալիրն իր կազմի մեջ է առնում Սուրբ Պետրոս և Պողոս գլխավոր եկեղեցին, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, զանգակատունը, միաբանների բնակելի շենքերը, ճաշարանը և այլ կառույցներ։ Այստեղ պահպանվել են հին յուղի գործարանի հետքերը և փիլիսոփա-աստվածաբան Գրիգոր Տաթևացու գերեզմանը։
Այսօր Տաթևը դանդաղորեն վերածնվում է։ Դարերի մոռացության և ավերումների միջով անցած Վանքը դեռ կանգնած է որպես հայկական ոգու ամրության և միջնադարյան վարպետների ճարտարագիտական հանճարի խորհրդանիշ։