Սանահին. Լոռվա լեռների լուռ վկան և միջնադարյան Հայաստանի գիտական դարբնոցը
Հայաստանի հյուսիսում՝ Լոռվա մարզի գեղատեսիլ անկյուններից մեկում, Ալավերդի քաղաքի բարձրադիր սարահարթին է բազմել միջնադարյան հայ ճարտարապետության և հոգևոր մշակույթի ամենանշանակալի կոթողներից մեկը՝ Սանահինի վանական համալիրը: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված այս վանքը դարեր շարունակ եղել է ոչ միայն հոգևոր հանգրվան, այլև գիտության ու կրթության խոշորագույն կենտրոն։
Պատմական ակնարկ. «Սա նրանից հին է»
Սանահինը հիմնադրվել է 10-րդ դարում՝ Բագրատունյաց թագավորության ծաղկման շրջանում։ Ըստ ավանդության՝ վանքի անվանումը նշանակում է «սա նրանից հին է», ինչը մատնանշում է, որ այն կառուցվել է ավելի վաղ, քան հարևան Հաղպատի վանքը։
Համալիրի գլխավոր տաճարը՝ Սուրբ Ամենափրկիչը, կառուցվել է Խոսրովանույշ թագուհու կողմից 966 թվականին՝ ի հիշատակ իր որդիների՝ Սմբատի և Գուրգենի։ Նրանց պատկերող հարթաքանդակը մինչ օրս կարելի է տեսնել տաճարի արևելյան ճակատին։
Կրթությունն ու գիտությունը. Գրիգոր Մագիստրոսի ճեմարանը
Սանահինը միջնադարյան Հայաստանի ամենահայտնի համալսարաններից մեկի օրրանն էր։ 11-րդ դարում այստեղ գործել է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու ճեմարանը, որտեղ դասավանդվել են «յոթ ազատ արվեստները»՝ քերականություն, հռետորություն, փիլիսոփայություն, երաժշտություն և այլն։ Վանքի տարածքում գտնվող Մատենադարանը (գրատունը) համարվում է հայկական միջնադարյան ամենամեծ և ինքնատիպ գրադարաններից մեկը։
Ճարտարապետական շքեղությունը
Սանահինի համալիրն աչքի է ընկնում իր բազմաշերտությամբ։ Այն բաղկացած է մի քանի եկեղեցիներից, գավիթներից, զանգակատնից և ճեմարանի շենքից.
- Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիներ.Համալիրի միջուկն են, որոնք կապված են միմյանց հետ։
- Զանգակատուն.Հայկական ճարտարապետության մեջ ամենահին և գեղեցիկ զանգակատներից մեկը։
- Սանահինի կամուրջ.Դեպի վանք տանող ճանապարհին է գտնվում Դեբեդ գետի վրա կառուցված 12-րդ դարի հայտնի կամուրջը, որը համարվում է միջնադարյան ինժեներական մտքի գլուխգործոց։
Ինչո՞ւ այցելել Սանահին
Այցելել Սանահին՝ նշանակում է զգալ Լոռվա բնության և մարդու ձեռքի աշխատանքի կատարյալ ներդաշնակությունը։ Մամռակալած քարերը, հզոր կամարներն ու հնամենի խաչքարերը ստեղծում են մի մթնոլորտ, որտեղ ժամանակը կարծես կանգ է առել։ Սա մի վայր է, որտեղ յուրաքանչյուր քար պատմում է հայ ժողովրդի հարատևման ու գիտության հանդեպ ունեցած մեծ սիրո մասին։