Սուրբ Ներսես Շնորհալի. Հայոց հոգևոր մշակույթի լուսատուն
Ներսես Շնորհալին (Ներսես Դ Կլայեցի, 1102-1173 թթ.) հայ միջնադարյան հոգևորականության, գրականության և երաժշտության ամենակարկառուն դեմքերից է։ Նա եղել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, աստվածաբան, բանաստեղծ, երաժշտագետ և դիվանագետ։ «Շնորհալի» պատվանունը նա ստացել է իր բացառիկ տաղանդի, մեղմ բնավորության և աստվածային շնորհներով օժտված լինելու համար։
Կենսագրություն և կրթություն
Ներսես Շնորհալին ծնվել է 1102 թվականին Ծոփք նահանգի Տլուք գավառի Ծովք դղյակում։ Նա սերում էր Պահլավունիների նշանավոր տոհմից, որը տվել է բազմաթիվ կաթողիկոսներ և զորավարներ։ Կրթությունը ստացել է Կարմիր վանքի դպրոցում՝ Ստեփանոս Մանուկ վարդապետի մոտ։
1166 թվականին նա հաջորդել է իր ավագ եղբորը՝ Գրիգոր Գ Պահլավունուն, և դարձել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս՝ նստավայր ունենալով Հռոմկլա բերդաքաղաքը (որի համար էլ կոչվել է Կլայեցի)։
Գրական և երաժշտական ժառանգությունը
Շնորհալին հայ գրականության մեջ մտցրել է նոր ժանրեր և կատարելագործել եղածները։ Նրա ստեղծագործությունները աչքի են ընկնում լեզվի պարզությամբ և հուզականությամբ։
- «Հավատով խոստովանիմ». Սա Շնորհալու ամենահայտնի աղոթքն է, որը բաղկացած է 24 տներից (օրվա յուրաքանչյուր ժամի համար մեկ աղոթք)։ Այն թարգմանվել է աշխարհի ավելի քան 36 լեզուներով։
- «Յիսուս Որդի». Սա հայ գրականության ամենածավալուն պոեմներից է, որտեղ հեղինակը չափածո ներկայացնում է Աստվածաշնչի պատմությունը և քրիստոնեական վարդապետությունը։
- «Ողբ Եդեսիոյ». Սա հայ գրականության առաջին քաղաքական պոեմն է, որը նվիրված է 1144 թ. Եդեսիա քաղաքի անկմանը։
- Շարականներ և տաղեր. Շնորհալին հարստացրել է հայկական եկեղեցական երաժշտությունը նոր շարականներով («Առավոտ լուսո», «Նորահրաշ», «Աշխարհ ամենայն»)։ Նա համարվում է հայկական խազագրության (նոտագրության) վարպետ։
- Հանելուկներ. Շնորհալին առաջինն էր, ով հանելուկը դարձրեց գրական ժանր։ Նա գրում էր հանելուկներ ժողովրդի համար՝ նպատակ ունենալով կրթել և զարգացնել մարդկանց միտքը։
Եկեղեցական և քաղաքական գործունեությունը
Ներսես Շնորհալին եղել է մեծ մարդասեր և խաղաղարար։ Նրա գործունեության կարևորագույն մասն էր Հայ և Հույն (Բյուզանդական) եկեղեցիների միության փորձը։ Նա կողմ էր եկեղեցիների երկխոսությանը՝ հիմնված փոխադարձ հարգանքի և ոչ թե մեկը մյուսին պարտադրելու սկզբունքի վրա։
Նրա «Թուղթ ընդհանրական» աշխատությունը համարվում է միջնադարյան հայ մտքի կարևորագույն փաստաթղթերից մեկը։ Այն ուղղված էր հայ հասարակության բոլոր շերտերին (իշխաններին, հոգևորականներին, զինվորներին, կանանց) և կոչ էր անում բարոյական մաքրության, սիրո և միասնության։
Ներսես Շնորհալու պատգամը
Շնորհալին հավատում էր, որ ազգի ուժը նրա հոգևոր միասնության և կրթության մեջ է։ Նա ասում էր. «Սերը ամեն ինչից վեր է»։ Իր ողջ կյանքով նա ապացուցեց, որ արվեստը, հավատքը և քաղաքականությունը պետք է ծառայեն մարդուն և խաղաղությանը։
Հիշատակը
Հայ Առաքելական եկեղեցին Սուրբ Ներսես Շնորհալու հիշատակը տոնում է Սուրբ Թարգմանչաց տոնի հետ միասին կամ առանձին։ 2023 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ընդգրկեց Ներսես Շնորհալու մահվան 850-ամյակը հիշարժան տարեթվերի ցանկում, ինչը ևս մեկ անգամ հաստատում է նրա համաշխարհային նշանակությունը։